Хилийн тэртээд үүлс зангирна

Хэвлэлд мэдээлснээс үзвэл хил орчмын гол дээрх маргаантай байсаар ирсэн гурван арлаас хоёр, хагасыг нь Хятадад шилжүүлж өгөхийг Орос улс зввшверчээ. Тодрүулбал байдаг Тарабарын болон Уссурийн их арлыг бүхэлд нь, Аргунь мөрний Их арлын хагасыг өгсөн аж. Хэрэв хэвлэл худлаа хэлдэггүй юм бол шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн гэж үзэж байдаг нутаг уснаасаа бусдад өгсөн анхны тохиолдол нь энэ аж. Яагаад ийм алхам хийв, цаашдаа юу болох бол… гэх мэт олон асуулт үүнтэй уялдан гарч ирэв. Мэдэгдэхүйц шалтгаан алга байхад газар нутгаасаа бусдад өгсөн талаарх асуултад эрх зүйн үүднээс хариулах нь хялбар. Харин гурав дахь арлынхаа хагасыг яаж авч үлдэв гэдгийг тайлбарлахад төвөгтэй байна.

ТҮҮХ СӨХВӨЛ…
Хоёр улсын залгаа хил өндэр уул, өргэн гол болон олон хүн, түүний дотор цэрэг армийн хүч нааш цааш явахад саадтай байгалийн тиим тогтоцыг эрт дээр цагаас дайран өнгөрдөг байжээ. Хүчирхэг улсууд бол хөршийнхөө боломжит байдлыг аль болохоор хяэгаарлахыг, түүгээр ч барахгүй хилийн усыг ашиглах эрхийг огт эдлүүлэхгүй байхыг эрмэлзсээр ирсэн уламжлалтай. Энэ утгаар нь авч үзвэл Орос, Хятад хэмээх эх газрын хоёр том гүрний хоорондох хилийг тогтоосон түүх тун ч жирийн. Орос, Хятад улсууд олон газраар усан хилтэй. XҮII зууны үед бол Хятад улс хилийн усыг ашиглах эрхийг Орост олгохгүй байж чадахуйц хүчирхэг байв. Тиймээс ч хилийн уены дийлэнх хэсэг нь Хятадын талд байсан юм. Яваандаа хүчний харьцаа Орост, XX зуунд ЗХУ-д ашигтайгаар өөрчлөгдсөн. Өнгөрсөн зууны 30-аад оны эхээр Хятадын нутаг дэвсгэр дээрээс хийсэн Японы армийн бодит аюултай тулгарахдаа ЗХУ хилийн уе орчмын бүх арлыг хамгаалалтдаа авахаас аргагүй болсон байна. Тэгээд хилийн уены дийлэнх нь Оросын талд шилжив. Зөвлөлт, Хятадыг найрамдалт харилцаатай байхад ийм байдал нь хэний ч сэтгэлийг зовоодоггүй байлаа. Харин харилцаа асар түргэн муудсан 60-аад онд хилийн зурвасыг олон улсын эрхийн хэм хэмжээнд нийцүүлэх явдал чухал асуудал болж хувирлаа.
40 жилийн өмнө эхэлеэн яриа хэлэлцээ дөнгөж 1991 оны хавар л биеллээ олж чадав. Хилийн уены хамгийн гүнзгий хэегээс цааш орших арлууд, түүний дотор Уссури мөрний алдарт Даман арал Хятадынх боллоо. Үүнд Хятадад ямар нэгэн буулт огт хийгээгүй, гагцхүү олон улсын эрх зүй л хүч чадлаа харуулсан хэрэг.
Хилийн тухай хэлэлцээрт аль болох түргэн гарын үсэг зурахыг эрмэлзэхдээ талууд хоёр тохиолдолд нийтлэг журмаас татгалзахаар тохирсон байна. Хабаровскийн районд Амур мөрний ай савыг хөлөг онгоц явдаг гүнзгий хэегээр нь биш гүехэн хэегээр нь тогтоохоор тохиролцжээ. Хилийн зааг ч яг түүгээр байж. Үүнээс үүдээд Хятадын талд байсан Тарабарын хийгээд Уссурийн их арлууд ЗХУ-ын хяналтад орж ирсэн байна. Аргунь мөрний Их арал ч мэн адил. Энэ шийдвэрийг Хятад улс эцсийнх гэж үзээгүй бөгөөд дараа дахин ярилцахаар чимээгүйхэн зөвшөөрсөн аж. Харин Орос үүнийг зөвшөөрсөнгүй.

ХУУЛЬ ЭРХ ЗҮЙИ ЯЛАЛТ МвНҮҮ?
Одоо бол олон улсын эрх зүй сэргэж, Хабаровскийн районд хил Амур мөрний гүнзгий устай хэсгийг дайрч, хятадын тал руу очлоо. Асуудлыг ингээд л эцэслэчихэж болмрор. Олон улсын эрхийн хэм хэмжээг ягштал мөрдөнөгэдэг нь эцсийн эцэст өндөр ёс суртахуунтай, тиймээс ч эх оронч үйл хэрэг аж. Оросын иргэнд эх.оронч үзлийн гол тулгуур болсон ёс суртахуун чухал гэсэн үгийг санаж байна уу. Ерөнхийлөгчийн анхны сонгуулийнхаа кампанит ажлын үеэр Владимир Путин сонгогчдодоо хандаж илгээсэн захидалдаа ийн өгүүлеэн юм.
Тэгвэл маргаан болоод байгаа арлуудыг Хятадад шилжүүлж өгенөөр Оросын удирдлага олон улсын эрх зүйд л захирагдсан гэж үзэж одоо яагаад болохгүй гэж. Ерөөс улстөрчид, тэр дундаа манай Ерөнхийлөгчийг оролцуулаад Оросын улстөрчид аливаа шийдвэр гаргахдаа хуулийн шаардлагыг төдийгүй өөр олон зүйлийг харгалзан үздэг. Тухайлбал, улс орны хийгээд хувийн ашиг сонирхол. Хэрэв хуулийн заалт ямар нэг шалтгаанаар тухайн улсын хийгээд түүнийг тэргүүлж байгаа хүний ашиг сонирхолд үл нийцвээс шийдвэрийг түүнд захируулан гаргах албагүй байдаг. Ерөөс уг шийдвэрийг гаргахгүй байж ч болдог. Тэгвэл энэ тохиолдолд манай тал тэгеэнгүй. Яагаад гэсэн асуулт ч хариултгүй үлдэв.
Маргаан болоод байсан арлуудыг Хятадад шилжүүлэх тухай улс төрийн шийд чухамхүү өнөө цагт гарах болсны шалтгаан тиим ч ойлгомжтой буе байна. Энэ талаар янз бүрийн таамаг дэвшүүлэх боломж арвин бий. Зарим нь энэ шийдвэрийг сул доройн илрэл гэж үзэж болно. Нөгөө хэсэг нь Молотов, Риббентроп нарын гарын үсэг зурсан баримт бичгийн нууц протоколын үндсэн дээр Орос, Хятадын эрх баригчид еэмээр тохиролцеон байх хэмээн сэрдэж ч магад. Өөрийнхөө нэр хүндэд түн эрсдэлтэй ийм алхам хийснээрээ Ерөнхийлөгч Путин гурав дахь удаагаа сонгуульд нэрээ дэвшүүлэхгүй гэдгээ ойлгуулж буй хэрэг гэсэн дүгнэлтийг хийх гэж байж ч мэднэ. Эцэст нь Оросын ардчилсан удирдлага Хятадын коммунист эрх баритчидтай мах цусны төрөл болохоо мэдэрснээс ямар ч асуудлаар ярилцаж тохиролцоход бэлэн байж болох юм гэж зарим нь гунигтайяа дүгнэж байхыг ч үгүйсгэхгүй. Ямар байлаа ч гэсэн энэ шийдвэрийнхээ үндэслэлийг шууд, шударгаар тайлбарлах шаардлагагүй гэж Оросын эрх баригчид үзсэн нь л маш тодорхой боллоо.

ТАГ ЧИГ
Хамгийн сонирхолтой нь олон түмэн эсэргүүцсэнгүй. Хэн ч ямар ч асуулт тавихгүй, дургүйцлээ илэрхийлэхгүй, тайлбар хийхийг шаардахгүй байна. Шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн эзэмшил нутгаас анх удаа татгалзлаа гэж дахин хэлье. Хэрэв зургаан жилийн өмнө Ельциний эзэмшлийн дэглэм-ийн үед иймэрхүү юм болсон бол Төрийн Думд хилэнгийн гал
дүрэлзэж, олон зуун эх орончид галзуурахад дөхөж, урьд байгаагүй урвалт шарвалт-ын тухай мэдээг мянга мянган сэтгүүлч уудам улс орноор нэг тарааж, олон арван мянган хүн эсэргүүцлийн жагсаал хийж. Засгийн газар ч хаируулын хапуун тавган дээр байгаа юм шиг байж ядан, үүнээс өөр шийдвэр гаргаж чадаагүйнхээ шалтгааныг ард түмэндээ тайлбарлах гэж сандарч байгаа даа. Гэтэл одоо нам гүм. Цогт эх орончид нь цогт биш, мулгуучууд нь бүр ч мулгуу болсон мэт. Мужийн амбан захирагчид өөрсдийн амаргүй хувь тавиланд тархиа гашилгасаар. Сөрөг хүчний улстөрчид нь эрх мэдлийн бахим модны навчин дээр суучихаад жиргэх ч үгүй. Чөлөөт сэтгүүлчид ч амаа хамхиад, магадгүй хабаровскод хэн нэг нь эсэргүүцэж байж болох ч хэн ч түүнийг үл хайхарна.
Бээжинд юун тухай ярьж тохиролцеон талаар ам нээдэггүй. Гарын үсэг зурсан хэлэлцээрийн үг үегийг сонинд нийтэлдэггүй. Арлуудыг шилжүүлэн өгсөн тухай шийдвэр нь аль хэдийнэ гарын үсэг зурж, батламжилчихсан хэлэлцээрийн нэмэлт протокол төдий зүйл учраас түүнийг Думээр хэлэлцэх шаардлага байхгүй гэсэн яриа одоо явж байна. Өөрөөр хэлбэл, Ухаан алдах, дагжин чичрэх гэг^ажиллатаа йууейад ЙфанхуЙ манан гэдэг ажиллагаа эхэлж байна.
Намайг зөв бйлгбхыг хичээгээрэй! Оросын эрх баригчид зөв шийдвэр гаргасан гэж би үзэж байна. Маргаантай байсан нутаг дэвегэрийг Хятадад өгч хилийн асуудлыг эцэслэн зохицуулсанд талархахаас өөр аргагүй. Асуудлыг ийн шийдэхийг олон улсын эрх зүй ч шаардаж байна. Эрт орой хэзээ боловч хийх л байсан алхам. Хөрш оронтойгоо тогтоосон найрсаг дотно харилцаагаа хадгалж, тэр ард түмний итгэлийг хүлээнэ гэдэг газар нутгийнхаа өчүүхэн хэегийг авч үлдсэнээс хавьгүй илүү чухал зүйл. Сүүлчийн энэ бодол минийх биш, большевикуудын удирдагч асан В.Ульянов (Ленин)-ынх. Түүний улс төрийн цөөн ололтынх нь нэг бөгөөд одоо хэр нь ач холбогдлоо алдаагүй байгаа юм.
Тэгэхлээр асуудлын гол нь юу хийчихэв гэдэгт биш, харин яаж хийчихэв гэдэгт байгаа юм. Гаргасан шийдвэрийнхээ үндэслэлийг болгоомжлолгүйгээр ард түмэндээ хэлэх ховорхон боломж Оросын эрх баригчдад олдсоныг тэд ашиглахгүй нь бололтой.
Үүнийг бичигчийн бодлоор улиг болсон элдэв шуугиан тарилгүй зөв шийдвэр гаргаж чадсаны буруу юунд байгаа юм бэ гэж асуух хүн гарч болох юм. Тэгвэл хэл ам тариагүй нь сайн ч, олон түмнийхээ саналыг сонсоогүй нь муу явдал гэж хариулъя…

ОДОО ЯАХ БОЛ?
Ердөө гойд юм болохгүй. Амьдрал гольдролоороо л явна. Хоёр бүтэн, нэг хагас арлыг бусдад шилжүүлеэн шийдвэрийг батламжлах шаардлагатай бол Төрийн Дум батламжилж л таараа. Хабаровск нутгийнхан нэг хэсэгтээ дүрэлзэж байгаад аяндаа намжицгаана. Хэсэгхэн газар нутгаа шилжүүлеэн нь ер хэнд ч айхтар хор уршигтай явдал болохгүй. Эдийн заегийн ч, стратегийн ч хувьд мэн ялгаагүй. Ерөнхийлөгч Путиний нэр хүнд жаахан буурах биз, удалгүй өсөөд ирнэ.
Ирэх оны эхээр Оросын төрийн тэргүүн Токиод очно. Бээжинд хийсэн айлчлалын үр дүнг тэнд сайн судалсан байх нь мэдээж. Тэгээд Курилын арлуудыг Японд шилжүүлэхийг Оросын ард түмэн хэзээ ч зөвшөөрөхгүй гэсэн бодлыг бидэнд бий болгосон нь ердөө шалтаг төдий зүйл, хоосон тактик байж гэсэн тааламжтай дүгнэлт хийсэн байх болно. За яахав, эрх баригчид нь ямар шийдвэр гаргана, тэр бүхнийг Оросын ард түмэн зөвшөөрнө.
Токиод очиход нь Японы нөхөд Путинд ер бусын хүчтэй шахалт үзүүлэх нь илт. Харин Путин умардын араншинтай чадмаг дипломатч болохоор яаж ийгээд аргалах биз ээ.
(өнөөдөр 2004.11.10 263)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Хилийн тэртээд үүлс зангирна

Хэвлэлд мэдээлснээс үзвэл хил орчмын гол дээрх маргаантай байсаар ирсэн гурван арлаас хоёр, хагасыг нь Хятадад шилжүүлж өгөхийг Орос улс зввшверчээ. Тодрүулбал байдаг Тарабарын болон Уссурийн их арлыг бүхэлд нь, Аргунь мөрний Их арлын хагасыг өгсөн аж. Хэрэв хэвлэл худлаа хэлдэггүй юм бол шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн гэж үзэж байдаг нутаг уснаасаа бусдад өгсөн анхны тохиолдол нь энэ аж. Яагаад ийм алхам хийв, цаашдаа юу болох бол… гэх мэт олон асуулт үүнтэй уялдан гарч ирэв. Мэдэгдэхүйц шалтгаан алга байхад газар нутгаасаа бусдад өгсөн талаарх асуултад эрх зүйн үүднээс хариулах нь хялбар. Харин гурав дахь арлынхаа хагасыг яаж авч үлдэв гэдгийг тайлбарлахад төвөгтэй байна.

ТҮҮХ СӨХВӨЛ…
Хоёр улсын залгаа хил өндэр уул, өргэн гол болон олон хүн, түүний дотор цэрэг армийн хүч нааш цааш явахад саадтай байгалийн тиим тогтоцыг эрт дээр цагаас дайран өнгөрдөг байжээ. Хүчирхэг улсууд бол хөршийнхөө боломжит байдлыг аль болохоор хяэгаарлахыг, түүгээр ч барахгүй хилийн усыг ашиглах эрхийг огт эдлүүлэхгүй байхыг эрмэлзсээр ирсэн уламжлалтай. Энэ утгаар нь авч үзвэл Орос, Хятад хэмээх эх газрын хоёр том гүрний хоорондох хилийг тогтоосон түүх тун ч жирийн. Орос, Хятад улсууд олон газраар усан хилтэй. XҮII зууны үед бол Хятад улс хилийн усыг ашиглах эрхийг Орост олгохгүй байж чадахуйц хүчирхэг байв. Тиймээс ч хилийн уены дийлэнх хэсэг нь Хятадын талд байсан юм. Яваандаа хүчний харьцаа Орост, XX зуунд ЗХУ-д ашигтайгаар өөрчлөгдсөн. Өнгөрсөн зууны 30-аад оны эхээр Хятадын нутаг дэвсгэр дээрээс хийсэн Японы армийн бодит аюултай тулгарахдаа ЗХУ хилийн уе орчмын бүх арлыг хамгаалалтдаа авахаас аргагүй болсон байна. Тэгээд хилийн уены дийлэнх нь Оросын талд шилжив. Зөвлөлт, Хятадыг найрамдалт харилцаатай байхад ийм байдал нь хэний ч сэтгэлийг зовоодоггүй байлаа. Харин харилцаа асар түргэн муудсан 60-аад онд хилийн зурвасыг олон улсын эрхийн хэм хэмжээнд нийцүүлэх явдал чухал асуудал болж хувирлаа.
40 жилийн өмнө эхэлеэн яриа хэлэлцээ дөнгөж 1991 оны хавар л биеллээ олж чадав. Хилийн уены хамгийн гүнзгий хэегээс цааш орших арлууд, түүний дотор Уссури мөрний алдарт Даман арал Хятадынх боллоо. Үүнд Хятадад ямар нэгэн буулт огт хийгээгүй, гагцхүү олон улсын эрх зүй л хүч чадлаа харуулсан хэрэг.
Хилийн тухай хэлэлцээрт аль болох түргэн гарын үсэг зурахыг эрмэлзэхдээ талууд хоёр тохиолдолд нийтлэг журмаас татгалзахаар тохирсон байна. Хабаровскийн районд Амур мөрний ай савыг хөлөг онгоц явдаг гүнзгий хэегээр нь биш гүехэн хэегээр нь тогтоохоор тохиролцжээ. Хилийн зааг ч яг түүгээр байж. Үүнээс үүдээд Хятадын талд байсан Тарабарын хийгээд Уссурийн их арлууд ЗХУ-ын хяналтад орж ирсэн байна. Аргунь мөрний Их арал ч мэн адил. Энэ шийдвэрийг Хятад улс эцсийнх гэж үзээгүй бөгөөд дараа дахин ярилцахаар чимээгүйхэн зөвшөөрсөн аж. Харин Орос үүнийг зөвшөөрсөнгүй.

ХУУЛЬ ЭРХ ЗҮЙИ ЯЛАЛТ МвНҮҮ?
Одоо бол олон улсын эрх зүй сэргэж, Хабаровскийн районд хил Амур мөрний гүнзгий устай хэсгийг дайрч, хятадын тал руу очлоо. Асуудлыг ингээд л эцэслэчихэж болмрор. Олон улсын эрхийн хэм хэмжээг ягштал мөрдөнөгэдэг нь эцсийн эцэст өндөр ёс суртахуунтай, тиймээс ч эх оронч үйл хэрэг аж. Оросын иргэнд эх.оронч үзлийн гол тулгуур болсон ёс суртахуун чухал гэсэн үгийг санаж байна уу. Ерөнхийлөгчийн анхны сонгуулийнхаа кампанит ажлын үеэр Владимир Путин сонгогчдодоо хандаж илгээсэн захидалдаа ийн өгүүлеэн юм.
Тэгвэл маргаан болоод байгаа арлуудыг Хятадад шилжүүлж өгенөөр Оросын удирдлага олон улсын эрх зүйд л захирагдсан гэж үзэж одоо яагаад болохгүй гэж. Ерөөс улстөрчид, тэр дундаа манай Ерөнхийлөгчийг оролцуулаад Оросын улстөрчид аливаа шийдвэр гаргахдаа хуулийн шаардлагыг төдийгүй өөр олон зүйлийг харгалзан үздэг. Тухайлбал, улс орны хийгээд хувийн ашиг сонирхол. Хэрэв хуулийн заалт ямар нэг шалтгаанаар тухайн улсын хийгээд түүнийг тэргүүлж байгаа хүний ашиг сонирхолд үл нийцвээс шийдвэрийг түүнд захируулан гаргах албагүй байдаг. Ерөөс уг шийдвэрийг гаргахгүй байж ч болдог. Тэгвэл энэ тохиолдолд манай тал тэгеэнгүй. Яагаад гэсэн асуулт ч хариултгүй үлдэв.
Маргаан болоод байсан арлуудыг Хятадад шилжүүлэх тухай улс төрийн шийд чухамхүү өнөө цагт гарах болсны шалтгаан тиим ч ойлгомжтой буе байна. Энэ талаар янз бүрийн таамаг дэвшүүлэх боломж арвин бий. Зарим нь энэ шийдвэрийг сул доройн илрэл гэж үзэж болно. Нөгөө хэсэг нь Молотов, Риббентроп нарын гарын үсэг зурсан баримт бичгийн нууц протоколын үндсэн дээр Орос, Хятадын эрх баригчид еэмээр тохиролцеон байх хэмээн сэрдэж ч магад. Өөрийнхөө нэр хүндэд түн эрсдэлтэй ийм алхам хийснээрээ Ерөнхийлөгч Путин гурав дахь удаагаа сонгуульд нэрээ дэвшүүлэхгүй гэдгээ ойлгуулж буй хэрэг гэсэн дүгнэлтийг хийх гэж байж ч мэднэ. Эцэст нь Оросын ардчилсан удирдлага Хятадын коммунист эрх баритчидтай мах цусны төрөл болохоо мэдэрснээс ямар ч асуудлаар ярилцаж тохиролцоход бэлэн байж болох юм гэж зарим нь гунигтайяа дүгнэж байхыг ч үгүйсгэхгүй. Ямар байлаа ч гэсэн энэ шийдвэрийнхээ үндэслэлийг шууд, шударгаар тайлбарлах шаардлагагүй гэж Оросын эрх баригчид үзсэн нь л маш тодорхой боллоо.

ТАГ ЧИГ
Хамгийн сонирхолтой нь олон түмэн эсэргүүцсэнгүй. Хэн ч ямар ч асуулт тавихгүй, дургүйцлээ илэрхийлэхгүй, тайлбар хийхийг шаардахгүй байна. Шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн эзэмшил нутгаас анх удаа татгалзлаа гэж дахин хэлье. Хэрэв зургаан жилийн өмнө Ельциний эзэмшлийн дэглэм-ийн үед иймэрхүү юм болсон бол Төрийн Думд хилэнгийн гал
дүрэлзэж, олон зуун эх орончид галзуурахад дөхөж, урьд байгаагүй урвалт шарвалт-ын тухай мэдээг мянга мянган сэтгүүлч уудам улс орноор нэг тарааж, олон арван мянган хүн эсэргүүцлийн жагсаал хийж. Засгийн газар ч хаируулын хапуун тавган дээр байгаа юм шиг байж ядан, үүнээс өөр шийдвэр гаргаж чадаагүйнхээ шалтгааныг ард түмэндээ тайлбарлах гэж сандарч байгаа даа. Гэтэл одоо нам гүм. Цогт эх орончид нь цогт биш, мулгуучууд нь бүр ч мулгуу болсон мэт. Мужийн амбан захирагчид өөрсдийн амаргүй хувь тавиланд тархиа гашилгасаар. Сөрөг хүчний улстөрчид нь эрх мэдлийн бахим модны навчин дээр суучихаад жиргэх ч үгүй. Чөлөөт сэтгүүлчид ч амаа хамхиад, магадгүй хабаровскод хэн нэг нь эсэргүүцэж байж болох ч хэн ч түүнийг үл хайхарна.
Бээжинд юун тухай ярьж тохиролцеон талаар ам нээдэггүй. Гарын үсэг зурсан хэлэлцээрийн үг үегийг сонинд нийтэлдэггүй. Арлуудыг шилжүүлэн өгсөн тухай шийдвэр нь аль хэдийнэ гарын үсэг зурж, батламжилчихсан хэлэлцээрийн нэмэлт протокол төдий зүйл учраас түүнийг Думээр хэлэлцэх шаардлага байхгүй гэсэн яриа одоо явж байна. Өөрөөр хэлбэл, Ухаан алдах, дагжин чичрэх гэг^ажиллатаа йууейад ЙфанхуЙ манан гэдэг ажиллагаа эхэлж байна.
Намайг зөв бйлгбхыг хичээгээрэй! Оросын эрх баригчид зөв шийдвэр гаргасан гэж би үзэж байна. Маргаантай байсан нутаг дэвегэрийг Хятадад өгч хилийн асуудлыг эцэслэн зохицуулсанд талархахаас өөр аргагүй. Асуудлыг ийн шийдэхийг олон улсын эрх зүй ч шаардаж байна. Эрт орой хэзээ боловч хийх л байсан алхам. Хөрш оронтойгоо тогтоосон найрсаг дотно харилцаагаа хадгалж, тэр ард түмний итгэлийг хүлээнэ гэдэг газар нутгийнхаа өчүүхэн хэегийг авч үлдсэнээс хавьгүй илүү чухал зүйл. Сүүлчийн энэ бодол минийх биш, большевикуудын удирдагч асан В.Ульянов (Ленин)-ынх. Түүний улс төрийн цөөн ололтынх нь нэг бөгөөд одоо хэр нь ач холбогдлоо алдаагүй байгаа юм.
Тэгэхлээр асуудлын гол нь юу хийчихэв гэдэгт биш, харин яаж хийчихэв гэдэгт байгаа юм. Гаргасан шийдвэрийнхээ үндэслэлийг болгоомжлолгүйгээр ард түмэндээ хэлэх ховорхон боломж Оросын эрх баригчдад олдсоныг тэд ашиглахгүй нь бололтой.
Үүнийг бичигчийн бодлоор улиг болсон элдэв шуугиан тарилгүй зөв шийдвэр гаргаж чадсаны буруу юунд байгаа юм бэ гэж асуух хүн гарч болох юм. Тэгвэл хэл ам тариагүй нь сайн ч, олон түмнийхээ саналыг сонсоогүй нь муу явдал гэж хариулъя…

ОДОО ЯАХ БОЛ?
Ердөө гойд юм болохгүй. Амьдрал гольдролоороо л явна. Хоёр бүтэн, нэг хагас арлыг бусдад шилжүүлеэн шийдвэрийг батламжлах шаардлагатай бол Төрийн Дум батламжилж л таараа. Хабаровск нутгийнхан нэг хэсэгтээ дүрэлзэж байгаад аяндаа намжицгаана. Хэсэгхэн газар нутгаа шилжүүлеэн нь ер хэнд ч айхтар хор уршигтай явдал болохгүй. Эдийн заегийн ч, стратегийн ч хувьд мэн ялгаагүй. Ерөнхийлөгч Путиний нэр хүнд жаахан буурах биз, удалгүй өсөөд ирнэ.
Ирэх оны эхээр Оросын төрийн тэргүүн Токиод очно. Бээжинд хийсэн айлчлалын үр дүнг тэнд сайн судалсан байх нь мэдээж. Тэгээд Курилын арлуудыг Японд шилжүүлэхийг Оросын ард түмэн хэзээ ч зөвшөөрөхгүй гэсэн бодлыг бидэнд бий болгосон нь ердөө шалтаг төдий зүйл, хоосон тактик байж гэсэн тааламжтай дүгнэлт хийсэн байх болно. За яахав, эрх баригчид нь ямар шийдвэр гаргана, тэр бүхнийг Оросын ард түмэн зөвшөөрнө.
Токиод очиход нь Японы нөхөд Путинд ер бусын хүчтэй шахалт үзүүлэх нь илт. Харин Путин умардын араншинтай чадмаг дипломатч болохоор яаж ийгээд аргалах биз ээ.
(өнөөдөр 2004.11.10 263)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Хилийн тэртээд үүлс зангирна

Хэвлэлд мэдээлснээс үзвэл хил орчмын гол дээрх маргаантай байсаар ирсэн гурван арлаас хоёр, хагасыг нь Хятадад шилжүүлж өгөхийг Орос улс зввшверчээ. Тодрүулбал байдаг Тарабарын болон Уссурийн их арлыг бүхэлд нь, Аргунь мөрний Их арлын хагасыг өгсөн аж. Хэрэв хэвлэл худлаа хэлдэггүй юм бол шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн гэж үзэж байдаг нутаг уснаасаа бусдад өгсөн анхны тохиолдол нь энэ аж. Яагаад ийм алхам хийв, цаашдаа юу болох бол… гэх мэт олон асуулт үүнтэй уялдан гарч ирэв. Мэдэгдэхүйц шалтгаан алга байхад газар нутгаасаа бусдад өгсөн талаарх асуултад эрх зүйн үүднээс хариулах нь хялбар. Харин гурав дахь арлынхаа хагасыг яаж авч үлдэв гэдгийг тайлбарлахад төвөгтэй байна.

ТҮҮХ СӨХВӨЛ…
Хоёр улсын залгаа хил өндэр уул, өргэн гол болон олон хүн, түүний дотор цэрэг армийн хүч нааш цааш явахад саадтай байгалийн тиим тогтоцыг эрт дээр цагаас дайран өнгөрдөг байжээ. Хүчирхэг улсууд бол хөршийнхөө боломжит байдлыг аль болохоор хяэгаарлахыг, түүгээр ч барахгүй хилийн усыг ашиглах эрхийг огт эдлүүлэхгүй байхыг эрмэлзсээр ирсэн уламжлалтай. Энэ утгаар нь авч үзвэл Орос, Хятад хэмээх эх газрын хоёр том гүрний хоорондох хилийг тогтоосон түүх тун ч жирийн. Орос, Хятад улсууд олон газраар усан хилтэй. XҮII зууны үед бол Хятад улс хилийн усыг ашиглах эрхийг Орост олгохгүй байж чадахуйц хүчирхэг байв. Тиймээс ч хилийн уены дийлэнх хэсэг нь Хятадын талд байсан юм. Яваандаа хүчний харьцаа Орост, XX зуунд ЗХУ-д ашигтайгаар өөрчлөгдсөн. Өнгөрсөн зууны 30-аад оны эхээр Хятадын нутаг дэвсгэр дээрээс хийсэн Японы армийн бодит аюултай тулгарахдаа ЗХУ хилийн уе орчмын бүх арлыг хамгаалалтдаа авахаас аргагүй болсон байна. Тэгээд хилийн уены дийлэнх нь Оросын талд шилжив. Зөвлөлт, Хятадыг найрамдалт харилцаатай байхад ийм байдал нь хэний ч сэтгэлийг зовоодоггүй байлаа. Харин харилцаа асар түргэн муудсан 60-аад онд хилийн зурвасыг олон улсын эрхийн хэм хэмжээнд нийцүүлэх явдал чухал асуудал болж хувирлаа.
40 жилийн өмнө эхэлеэн яриа хэлэлцээ дөнгөж 1991 оны хавар л биеллээ олж чадав. Хилийн уены хамгийн гүнзгий хэегээс цааш орших арлууд, түүний дотор Уссури мөрний алдарт Даман арал Хятадынх боллоо. Үүнд Хятадад ямар нэгэн буулт огт хийгээгүй, гагцхүү олон улсын эрх зүй л хүч чадлаа харуулсан хэрэг.
Хилийн тухай хэлэлцээрт аль болох түргэн гарын үсэг зурахыг эрмэлзэхдээ талууд хоёр тохиолдолд нийтлэг журмаас татгалзахаар тохирсон байна. Хабаровскийн районд Амур мөрний ай савыг хөлөг онгоц явдаг гүнзгий хэегээр нь биш гүехэн хэегээр нь тогтоохоор тохиролцжээ. Хилийн зааг ч яг түүгээр байж. Үүнээс үүдээд Хятадын талд байсан Тарабарын хийгээд Уссурийн их арлууд ЗХУ-ын хяналтад орж ирсэн байна. Аргунь мөрний Их арал ч мэн адил. Энэ шийдвэрийг Хятад улс эцсийнх гэж үзээгүй бөгөөд дараа дахин ярилцахаар чимээгүйхэн зөвшөөрсөн аж. Харин Орос үүнийг зөвшөөрсөнгүй.

ХУУЛЬ ЭРХ ЗҮЙИ ЯЛАЛТ МвНҮҮ?
Одоо бол олон улсын эрх зүй сэргэж, Хабаровскийн районд хил Амур мөрний гүнзгий устай хэсгийг дайрч, хятадын тал руу очлоо. Асуудлыг ингээд л эцэслэчихэж болмрор. Олон улсын эрхийн хэм хэмжээг ягштал мөрдөнөгэдэг нь эцсийн эцэст өндөр ёс суртахуунтай, тиймээс ч эх оронч үйл хэрэг аж. Оросын иргэнд эх.оронч үзлийн гол тулгуур болсон ёс суртахуун чухал гэсэн үгийг санаж байна уу. Ерөнхийлөгчийн анхны сонгуулийнхаа кампанит ажлын үеэр Владимир Путин сонгогчдодоо хандаж илгээсэн захидалдаа ийн өгүүлеэн юм.
Тэгвэл маргаан болоод байгаа арлуудыг Хятадад шилжүүлж өгенөөр Оросын удирдлага олон улсын эрх зүйд л захирагдсан гэж үзэж одоо яагаад болохгүй гэж. Ерөөс улстөрчид, тэр дундаа манай Ерөнхийлөгчийг оролцуулаад Оросын улстөрчид аливаа шийдвэр гаргахдаа хуулийн шаардлагыг төдийгүй өөр олон зүйлийг харгалзан үздэг. Тухайлбал, улс орны хийгээд хувийн ашиг сонирхол. Хэрэв хуулийн заалт ямар нэг шалтгаанаар тухайн улсын хийгээд түүнийг тэргүүлж байгаа хүний ашиг сонирхолд үл нийцвээс шийдвэрийг түүнд захируулан гаргах албагүй байдаг. Ерөөс уг шийдвэрийг гаргахгүй байж ч болдог. Тэгвэл энэ тохиолдолд манай тал тэгеэнгүй. Яагаад гэсэн асуулт ч хариултгүй үлдэв.
Маргаан болоод байсан арлуудыг Хятадад шилжүүлэх тухай улс төрийн шийд чухамхүү өнөө цагт гарах болсны шалтгаан тиим ч ойлгомжтой буе байна. Энэ талаар янз бүрийн таамаг дэвшүүлэх боломж арвин бий. Зарим нь энэ шийдвэрийг сул доройн илрэл гэж үзэж болно. Нөгөө хэсэг нь Молотов, Риббентроп нарын гарын үсэг зурсан баримт бичгийн нууц протоколын үндсэн дээр Орос, Хятадын эрх баригчид еэмээр тохиролцеон байх хэмээн сэрдэж ч магад. Өөрийнхөө нэр хүндэд түн эрсдэлтэй ийм алхам хийснээрээ Ерөнхийлөгч Путин гурав дахь удаагаа сонгуульд нэрээ дэвшүүлэхгүй гэдгээ ойлгуулж буй хэрэг гэсэн дүгнэлтийг хийх гэж байж ч мэднэ. Эцэст нь Оросын ардчилсан удирдлага Хятадын коммунист эрх баритчидтай мах цусны төрөл болохоо мэдэрснээс ямар ч асуудлаар ярилцаж тохиролцоход бэлэн байж болох юм гэж зарим нь гунигтайяа дүгнэж байхыг ч үгүйсгэхгүй. Ямар байлаа ч гэсэн энэ шийдвэрийнхээ үндэслэлийг шууд, шударгаар тайлбарлах шаардлагагүй гэж Оросын эрх баригчид үзсэн нь л маш тодорхой боллоо.

ТАГ ЧИГ
Хамгийн сонирхолтой нь олон түмэн эсэргүүцсэнгүй. Хэн ч ямар ч асуулт тавихгүй, дургүйцлээ илэрхийлэхгүй, тайлбар хийхийг шаардахгүй байна. Шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн эзэмшил нутгаас анх удаа татгалзлаа гэж дахин хэлье. Хэрэв зургаан жилийн өмнө Ельциний эзэмшлийн дэглэм-ийн үед иймэрхүү юм болсон бол Төрийн Думд хилэнгийн гал
дүрэлзэж, олон зуун эх орончид галзуурахад дөхөж, урьд байгаагүй урвалт шарвалт-ын тухай мэдээг мянга мянган сэтгүүлч уудам улс орноор нэг тарааж, олон арван мянган хүн эсэргүүцлийн жагсаал хийж. Засгийн газар ч хаируулын хапуун тавган дээр байгаа юм шиг байж ядан, үүнээс өөр шийдвэр гаргаж чадаагүйнхээ шалтгааныг ард түмэндээ тайлбарлах гэж сандарч байгаа даа. Гэтэл одоо нам гүм. Цогт эх орончид нь цогт биш, мулгуучууд нь бүр ч мулгуу болсон мэт. Мужийн амбан захирагчид өөрсдийн амаргүй хувь тавиланд тархиа гашилгасаар. Сөрөг хүчний улстөрчид нь эрх мэдлийн бахим модны навчин дээр суучихаад жиргэх ч үгүй. Чөлөөт сэтгүүлчид ч амаа хамхиад, магадгүй хабаровскод хэн нэг нь эсэргүүцэж байж болох ч хэн ч түүнийг үл хайхарна.
Бээжинд юун тухай ярьж тохиролцеон талаар ам нээдэггүй. Гарын үсэг зурсан хэлэлцээрийн үг үегийг сонинд нийтэлдэггүй. Арлуудыг шилжүүлэн өгсөн тухай шийдвэр нь аль хэдийнэ гарын үсэг зурж, батламжилчихсан хэлэлцээрийн нэмэлт протокол төдий зүйл учраас түүнийг Думээр хэлэлцэх шаардлага байхгүй гэсэн яриа одоо явж байна. Өөрөөр хэлбэл, Ухаан алдах, дагжин чичрэх гэг^ажиллатаа йууейад ЙфанхуЙ манан гэдэг ажиллагаа эхэлж байна.
Намайг зөв бйлгбхыг хичээгээрэй! Оросын эрх баригчид зөв шийдвэр гаргасан гэж би үзэж байна. Маргаантай байсан нутаг дэвегэрийг Хятадад өгч хилийн асуудлыг эцэслэн зохицуулсанд талархахаас өөр аргагүй. Асуудлыг ийн шийдэхийг олон улсын эрх зүй ч шаардаж байна. Эрт орой хэзээ боловч хийх л байсан алхам. Хөрш оронтойгоо тогтоосон найрсаг дотно харилцаагаа хадгалж, тэр ард түмний итгэлийг хүлээнэ гэдэг газар нутгийнхаа өчүүхэн хэегийг авч үлдсэнээс хавьгүй илүү чухал зүйл. Сүүлчийн энэ бодол минийх биш, большевикуудын удирдагч асан В.Ульянов (Ленин)-ынх. Түүний улс төрийн цөөн ололтынх нь нэг бөгөөд одоо хэр нь ач холбогдлоо алдаагүй байгаа юм.
Тэгэхлээр асуудлын гол нь юу хийчихэв гэдэгт биш, харин яаж хийчихэв гэдэгт байгаа юм. Гаргасан шийдвэрийнхээ үндэслэлийг болгоомжлолгүйгээр ард түмэндээ хэлэх ховорхон боломж Оросын эрх баригчдад олдсоныг тэд ашиглахгүй нь бололтой.
Үүнийг бичигчийн бодлоор улиг болсон элдэв шуугиан тарилгүй зөв шийдвэр гаргаж чадсаны буруу юунд байгаа юм бэ гэж асуух хүн гарч болох юм. Тэгвэл хэл ам тариагүй нь сайн ч, олон түмнийхээ саналыг сонсоогүй нь муу явдал гэж хариулъя…

ОДОО ЯАХ БОЛ?
Ердөө гойд юм болохгүй. Амьдрал гольдролоороо л явна. Хоёр бүтэн, нэг хагас арлыг бусдад шилжүүлеэн шийдвэрийг батламжлах шаардлагатай бол Төрийн Дум батламжилж л таараа. Хабаровск нутгийнхан нэг хэсэгтээ дүрэлзэж байгаад аяндаа намжицгаана. Хэсэгхэн газар нутгаа шилжүүлеэн нь ер хэнд ч айхтар хор уршигтай явдал болохгүй. Эдийн заегийн ч, стратегийн ч хувьд мэн ялгаагүй. Ерөнхийлөгч Путиний нэр хүнд жаахан буурах биз, удалгүй өсөөд ирнэ.
Ирэх оны эхээр Оросын төрийн тэргүүн Токиод очно. Бээжинд хийсэн айлчлалын үр дүнг тэнд сайн судалсан байх нь мэдээж. Тэгээд Курилын арлуудыг Японд шилжүүлэхийг Оросын ард түмэн хэзээ ч зөвшөөрөхгүй гэсэн бодлыг бидэнд бий болгосон нь ердөө шалтаг төдий зүйл, хоосон тактик байж гэсэн тааламжтай дүгнэлт хийсэн байх болно. За яахав, эрх баригчид нь ямар шийдвэр гаргана, тэр бүхнийг Оросын ард түмэн зөвшөөрнө.
Токиод очиход нь Японы нөхөд Путинд ер бусын хүчтэй шахалт үзүүлэх нь илт. Харин Путин умардын араншинтай чадмаг дипломатч болохоор яаж ийгээд аргалах биз ээ.
(өнөөдөр 2004.11.10 263)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Хилийн тэртээд үүлс зангирна

Хэвлэлд мэдээлснээс үзвэл хил орчмын гол дээрх маргаантай байсаар ирсэн гурван арлаас хоёр, хагасыг нь Хятадад шилжүүлж өгөхийг Орос улс зввшверчээ. Тодрүулбал байдаг Тарабарын болон Уссурийн их арлыг бүхэлд нь, Аргунь мөрний Их арлын хагасыг өгсөн аж. Хэрэв хэвлэл худлаа хэлдэггүй юм бол шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн гэж үзэж байдаг нутаг уснаасаа бусдад өгсөн анхны тохиолдол нь энэ аж. Яагаад ийм алхам хийв, цаашдаа юу болох бол… гэх мэт олон асуулт үүнтэй уялдан гарч ирэв. Мэдэгдэхүйц шалтгаан алга байхад газар нутгаасаа бусдад өгсөн талаарх асуултад эрх зүйн үүднээс хариулах нь хялбар. Харин гурав дахь арлынхаа хагасыг яаж авч үлдэв гэдгийг тайлбарлахад төвөгтэй байна.

ТҮҮХ СӨХВӨЛ…
Хоёр улсын залгаа хил өндэр уул, өргэн гол болон олон хүн, түүний дотор цэрэг армийн хүч нааш цааш явахад саадтай байгалийн тиим тогтоцыг эрт дээр цагаас дайран өнгөрдөг байжээ. Хүчирхэг улсууд бол хөршийнхөө боломжит байдлыг аль болохоор хяэгаарлахыг, түүгээр ч барахгүй хилийн усыг ашиглах эрхийг огт эдлүүлэхгүй байхыг эрмэлзсээр ирсэн уламжлалтай. Энэ утгаар нь авч үзвэл Орос, Хятад хэмээх эх газрын хоёр том гүрний хоорондох хилийг тогтоосон түүх тун ч жирийн. Орос, Хятад улсууд олон газраар усан хилтэй. XҮII зууны үед бол Хятад улс хилийн усыг ашиглах эрхийг Орост олгохгүй байж чадахуйц хүчирхэг байв. Тиймээс ч хилийн уены дийлэнх хэсэг нь Хятадын талд байсан юм. Яваандаа хүчний харьцаа Орост, XX зуунд ЗХУ-д ашигтайгаар өөрчлөгдсөн. Өнгөрсөн зууны 30-аад оны эхээр Хятадын нутаг дэвсгэр дээрээс хийсэн Японы армийн бодит аюултай тулгарахдаа ЗХУ хилийн уе орчмын бүх арлыг хамгаалалтдаа авахаас аргагүй болсон байна. Тэгээд хилийн уены дийлэнх нь Оросын талд шилжив. Зөвлөлт, Хятадыг найрамдалт харилцаатай байхад ийм байдал нь хэний ч сэтгэлийг зовоодоггүй байлаа. Харин харилцаа асар түргэн муудсан 60-аад онд хилийн зурвасыг олон улсын эрхийн хэм хэмжээнд нийцүүлэх явдал чухал асуудал болж хувирлаа.
40 жилийн өмнө эхэлеэн яриа хэлэлцээ дөнгөж 1991 оны хавар л биеллээ олж чадав. Хилийн уены хамгийн гүнзгий хэегээс цааш орших арлууд, түүний дотор Уссури мөрний алдарт Даман арал Хятадынх боллоо. Үүнд Хятадад ямар нэгэн буулт огт хийгээгүй, гагцхүү олон улсын эрх зүй л хүч чадлаа харуулсан хэрэг.
Хилийн тухай хэлэлцээрт аль болох түргэн гарын үсэг зурахыг эрмэлзэхдээ талууд хоёр тохиолдолд нийтлэг журмаас татгалзахаар тохирсон байна. Хабаровскийн районд Амур мөрний ай савыг хөлөг онгоц явдаг гүнзгий хэегээр нь биш гүехэн хэегээр нь тогтоохоор тохиролцжээ. Хилийн зааг ч яг түүгээр байж. Үүнээс үүдээд Хятадын талд байсан Тарабарын хийгээд Уссурийн их арлууд ЗХУ-ын хяналтад орж ирсэн байна. Аргунь мөрний Их арал ч мэн адил. Энэ шийдвэрийг Хятад улс эцсийнх гэж үзээгүй бөгөөд дараа дахин ярилцахаар чимээгүйхэн зөвшөөрсөн аж. Харин Орос үүнийг зөвшөөрсөнгүй.

ХУУЛЬ ЭРХ ЗҮЙИ ЯЛАЛТ МвНҮҮ?
Одоо бол олон улсын эрх зүй сэргэж, Хабаровскийн районд хил Амур мөрний гүнзгий устай хэсгийг дайрч, хятадын тал руу очлоо. Асуудлыг ингээд л эцэслэчихэж болмрор. Олон улсын эрхийн хэм хэмжээг ягштал мөрдөнөгэдэг нь эцсийн эцэст өндөр ёс суртахуунтай, тиймээс ч эх оронч үйл хэрэг аж. Оросын иргэнд эх.оронч үзлийн гол тулгуур болсон ёс суртахуун чухал гэсэн үгийг санаж байна уу. Ерөнхийлөгчийн анхны сонгуулийнхаа кампанит ажлын үеэр Владимир Путин сонгогчдодоо хандаж илгээсэн захидалдаа ийн өгүүлеэн юм.
Тэгвэл маргаан болоод байгаа арлуудыг Хятадад шилжүүлж өгенөөр Оросын удирдлага олон улсын эрх зүйд л захирагдсан гэж үзэж одоо яагаад болохгүй гэж. Ерөөс улстөрчид, тэр дундаа манай Ерөнхийлөгчийг оролцуулаад Оросын улстөрчид аливаа шийдвэр гаргахдаа хуулийн шаардлагыг төдийгүй өөр олон зүйлийг харгалзан үздэг. Тухайлбал, улс орны хийгээд хувийн ашиг сонирхол. Хэрэв хуулийн заалт ямар нэг шалтгаанаар тухайн улсын хийгээд түүнийг тэргүүлж байгаа хүний ашиг сонирхолд үл нийцвээс шийдвэрийг түүнд захируулан гаргах албагүй байдаг. Ерөөс уг шийдвэрийг гаргахгүй байж ч болдог. Тэгвэл энэ тохиолдолд манай тал тэгеэнгүй. Яагаад гэсэн асуулт ч хариултгүй үлдэв.
Маргаан болоод байсан арлуудыг Хятадад шилжүүлэх тухай улс төрийн шийд чухамхүү өнөө цагт гарах болсны шалтгаан тиим ч ойлгомжтой буе байна. Энэ талаар янз бүрийн таамаг дэвшүүлэх боломж арвин бий. Зарим нь энэ шийдвэрийг сул доройн илрэл гэж үзэж болно. Нөгөө хэсэг нь Молотов, Риббентроп нарын гарын үсэг зурсан баримт бичгийн нууц протоколын үндсэн дээр Орос, Хятадын эрх баригчид еэмээр тохиролцеон байх хэмээн сэрдэж ч магад. Өөрийнхөө нэр хүндэд түн эрсдэлтэй ийм алхам хийснээрээ Ерөнхийлөгч Путин гурав дахь удаагаа сонгуульд нэрээ дэвшүүлэхгүй гэдгээ ойлгуулж буй хэрэг гэсэн дүгнэлтийг хийх гэж байж ч мэднэ. Эцэст нь Оросын ардчилсан удирдлага Хятадын коммунист эрх баритчидтай мах цусны төрөл болохоо мэдэрснээс ямар ч асуудлаар ярилцаж тохиролцоход бэлэн байж болох юм гэж зарим нь гунигтайяа дүгнэж байхыг ч үгүйсгэхгүй. Ямар байлаа ч гэсэн энэ шийдвэрийнхээ үндэслэлийг шууд, шударгаар тайлбарлах шаардлагагүй гэж Оросын эрх баригчид үзсэн нь л маш тодорхой боллоо.

ТАГ ЧИГ
Хамгийн сонирхолтой нь олон түмэн эсэргүүцсэнгүй. Хэн ч ямар ч асуулт тавихгүй, дургүйцлээ илэрхийлэхгүй, тайлбар хийхийг шаардахгүй байна. Шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн эзэмшил нутгаас анх удаа татгалзлаа гэж дахин хэлье. Хэрэв зургаан жилийн өмнө Ельциний эзэмшлийн дэглэм-ийн үед иймэрхүү юм болсон бол Төрийн Думд хилэнгийн гал
дүрэлзэж, олон зуун эх орончид галзуурахад дөхөж, урьд байгаагүй урвалт шарвалт-ын тухай мэдээг мянга мянган сэтгүүлч уудам улс орноор нэг тарааж, олон арван мянган хүн эсэргүүцлийн жагсаал хийж. Засгийн газар ч хаируулын хапуун тавган дээр байгаа юм шиг байж ядан, үүнээс өөр шийдвэр гаргаж чадаагүйнхээ шалтгааныг ард түмэндээ тайлбарлах гэж сандарч байгаа даа. Гэтэл одоо нам гүм. Цогт эх орончид нь цогт биш, мулгуучууд нь бүр ч мулгуу болсон мэт. Мужийн амбан захирагчид өөрсдийн амаргүй хувь тавиланд тархиа гашилгасаар. Сөрөг хүчний улстөрчид нь эрх мэдлийн бахим модны навчин дээр суучихаад жиргэх ч үгүй. Чөлөөт сэтгүүлчид ч амаа хамхиад, магадгүй хабаровскод хэн нэг нь эсэргүүцэж байж болох ч хэн ч түүнийг үл хайхарна.
Бээжинд юун тухай ярьж тохиролцеон талаар ам нээдэггүй. Гарын үсэг зурсан хэлэлцээрийн үг үегийг сонинд нийтэлдэггүй. Арлуудыг шилжүүлэн өгсөн тухай шийдвэр нь аль хэдийнэ гарын үсэг зурж, батламжилчихсан хэлэлцээрийн нэмэлт протокол төдий зүйл учраас түүнийг Думээр хэлэлцэх шаардлага байхгүй гэсэн яриа одоо явж байна. Өөрөөр хэлбэл, Ухаан алдах, дагжин чичрэх гэг^ажиллатаа йууейад ЙфанхуЙ манан гэдэг ажиллагаа эхэлж байна.
Намайг зөв бйлгбхыг хичээгээрэй! Оросын эрх баригчид зөв шийдвэр гаргасан гэж би үзэж байна. Маргаантай байсан нутаг дэвегэрийг Хятадад өгч хилийн асуудлыг эцэслэн зохицуулсанд талархахаас өөр аргагүй. Асуудлыг ийн шийдэхийг олон улсын эрх зүй ч шаардаж байна. Эрт орой хэзээ боловч хийх л байсан алхам. Хөрш оронтойгоо тогтоосон найрсаг дотно харилцаагаа хадгалж, тэр ард түмний итгэлийг хүлээнэ гэдэг газар нутгийнхаа өчүүхэн хэегийг авч үлдсэнээс хавьгүй илүү чухал зүйл. Сүүлчийн энэ бодол минийх биш, большевикуудын удирдагч асан В.Ульянов (Ленин)-ынх. Түүний улс төрийн цөөн ололтынх нь нэг бөгөөд одоо хэр нь ач холбогдлоо алдаагүй байгаа юм.
Тэгэхлээр асуудлын гол нь юу хийчихэв гэдэгт биш, харин яаж хийчихэв гэдэгт байгаа юм. Гаргасан шийдвэрийнхээ үндэслэлийг болгоомжлолгүйгээр ард түмэндээ хэлэх ховорхон боломж Оросын эрх баригчдад олдсоныг тэд ашиглахгүй нь бололтой.
Үүнийг бичигчийн бодлоор улиг болсон элдэв шуугиан тарилгүй зөв шийдвэр гаргаж чадсаны буруу юунд байгаа юм бэ гэж асуух хүн гарч болох юм. Тэгвэл хэл ам тариагүй нь сайн ч, олон түмнийхээ саналыг сонсоогүй нь муу явдал гэж хариулъя…

ОДОО ЯАХ БОЛ?
Ердөө гойд юм болохгүй. Амьдрал гольдролоороо л явна. Хоёр бүтэн, нэг хагас арлыг бусдад шилжүүлеэн шийдвэрийг батламжлах шаардлагатай бол Төрийн Дум батламжилж л таараа. Хабаровск нутгийнхан нэг хэсэгтээ дүрэлзэж байгаад аяндаа намжицгаана. Хэсэгхэн газар нутгаа шилжүүлеэн нь ер хэнд ч айхтар хор уршигтай явдал болохгүй. Эдийн заегийн ч, стратегийн ч хувьд мэн ялгаагүй. Ерөнхийлөгч Путиний нэр хүнд жаахан буурах биз, удалгүй өсөөд ирнэ.
Ирэх оны эхээр Оросын төрийн тэргүүн Токиод очно. Бээжинд хийсэн айлчлалын үр дүнг тэнд сайн судалсан байх нь мэдээж. Тэгээд Курилын арлуудыг Японд шилжүүлэхийг Оросын ард түмэн хэзээ ч зөвшөөрөхгүй гэсэн бодлыг бидэнд бий болгосон нь ердөө шалтаг төдий зүйл, хоосон тактик байж гэсэн тааламжтай дүгнэлт хийсэн байх болно. За яахав, эрх баригчид нь ямар шийдвэр гаргана, тэр бүхнийг Оросын ард түмэн зөвшөөрнө.
Токиод очиход нь Японы нөхөд Путинд ер бусын хүчтэй шахалт үзүүлэх нь илт. Харин Путин умардын араншинтай чадмаг дипломатч болохоор яаж ийгээд аргалах биз ээ.
(өнөөдөр 2004.11.10 263)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Хилийн тэртээд үүлс зангирна

Хэвлэлд мэдээлснээс үзвэл хил орчмын гол дээрх маргаантай байсаар ирсэн гурван арлаас хоёр, хагасыг нь Хятадад шилжүүлж өгөхийг Орос улс зввшверчээ. Тодрүулбал байдаг Тарабарын болон Уссурийн их арлыг бүхэлд нь, Аргунь мөрний Их арлын хагасыг өгсөн аж. Хэрэв хэвлэл худлаа хэлдэггүй юм бол шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн гэж үзэж байдаг нутаг уснаасаа бусдад өгсөн анхны тохиолдол нь энэ аж. Яагаад ийм алхам хийв, цаашдаа юу болох бол… гэх мэт олон асуулт үүнтэй уялдан гарч ирэв. Мэдэгдэхүйц шалтгаан алга байхад газар нутгаасаа бусдад өгсөн талаарх асуултад эрх зүйн үүднээс хариулах нь хялбар. Харин гурав дахь арлынхаа хагасыг яаж авч үлдэв гэдгийг тайлбарлахад төвөгтэй байна.

ТҮҮХ СӨХВӨЛ…
Хоёр улсын залгаа хил өндэр уул, өргэн гол болон олон хүн, түүний дотор цэрэг армийн хүч нааш цааш явахад саадтай байгалийн тиим тогтоцыг эрт дээр цагаас дайран өнгөрдөг байжээ. Хүчирхэг улсууд бол хөршийнхөө боломжит байдлыг аль болохоор хяэгаарлахыг, түүгээр ч барахгүй хилийн усыг ашиглах эрхийг огт эдлүүлэхгүй байхыг эрмэлзсээр ирсэн уламжлалтай. Энэ утгаар нь авч үзвэл Орос, Хятад хэмээх эх газрын хоёр том гүрний хоорондох хилийг тогтоосон түүх тун ч жирийн. Орос, Хятад улсууд олон газраар усан хилтэй. XҮII зууны үед бол Хятад улс хилийн усыг ашиглах эрхийг Орост олгохгүй байж чадахуйц хүчирхэг байв. Тиймээс ч хилийн уены дийлэнх хэсэг нь Хятадын талд байсан юм. Яваандаа хүчний харьцаа Орост, XX зуунд ЗХУ-д ашигтайгаар өөрчлөгдсөн. Өнгөрсөн зууны 30-аад оны эхээр Хятадын нутаг дэвсгэр дээрээс хийсэн Японы армийн бодит аюултай тулгарахдаа ЗХУ хилийн уе орчмын бүх арлыг хамгаалалтдаа авахаас аргагүй болсон байна. Тэгээд хилийн уены дийлэнх нь Оросын талд шилжив. Зөвлөлт, Хятадыг найрамдалт харилцаатай байхад ийм байдал нь хэний ч сэтгэлийг зовоодоггүй байлаа. Харин харилцаа асар түргэн муудсан 60-аад онд хилийн зурвасыг олон улсын эрхийн хэм хэмжээнд нийцүүлэх явдал чухал асуудал болж хувирлаа.
40 жилийн өмнө эхэлеэн яриа хэлэлцээ дөнгөж 1991 оны хавар л биеллээ олж чадав. Хилийн уены хамгийн гүнзгий хэегээс цааш орших арлууд, түүний дотор Уссури мөрний алдарт Даман арал Хятадынх боллоо. Үүнд Хятадад ямар нэгэн буулт огт хийгээгүй, гагцхүү олон улсын эрх зүй л хүч чадлаа харуулсан хэрэг.
Хилийн тухай хэлэлцээрт аль болох түргэн гарын үсэг зурахыг эрмэлзэхдээ талууд хоёр тохиолдолд нийтлэг журмаас татгалзахаар тохирсон байна. Хабаровскийн районд Амур мөрний ай савыг хөлөг онгоц явдаг гүнзгий хэегээр нь биш гүехэн хэегээр нь тогтоохоор тохиролцжээ. Хилийн зааг ч яг түүгээр байж. Үүнээс үүдээд Хятадын талд байсан Тарабарын хийгээд Уссурийн их арлууд ЗХУ-ын хяналтад орж ирсэн байна. Аргунь мөрний Их арал ч мэн адил. Энэ шийдвэрийг Хятад улс эцсийнх гэж үзээгүй бөгөөд дараа дахин ярилцахаар чимээгүйхэн зөвшөөрсөн аж. Харин Орос үүнийг зөвшөөрсөнгүй.

ХУУЛЬ ЭРХ ЗҮЙИ ЯЛАЛТ МвНҮҮ?
Одоо бол олон улсын эрх зүй сэргэж, Хабаровскийн районд хил Амур мөрний гүнзгий устай хэсгийг дайрч, хятадын тал руу очлоо. Асуудлыг ингээд л эцэслэчихэж болмрор. Олон улсын эрхийн хэм хэмжээг ягштал мөрдөнөгэдэг нь эцсийн эцэст өндөр ёс суртахуунтай, тиймээс ч эх оронч үйл хэрэг аж. Оросын иргэнд эх.оронч үзлийн гол тулгуур болсон ёс суртахуун чухал гэсэн үгийг санаж байна уу. Ерөнхийлөгчийн анхны сонгуулийнхаа кампанит ажлын үеэр Владимир Путин сонгогчдодоо хандаж илгээсэн захидалдаа ийн өгүүлеэн юм.
Тэгвэл маргаан болоод байгаа арлуудыг Хятадад шилжүүлж өгенөөр Оросын удирдлага олон улсын эрх зүйд л захирагдсан гэж үзэж одоо яагаад болохгүй гэж. Ерөөс улстөрчид, тэр дундаа манай Ерөнхийлөгчийг оролцуулаад Оросын улстөрчид аливаа шийдвэр гаргахдаа хуулийн шаардлагыг төдийгүй өөр олон зүйлийг харгалзан үздэг. Тухайлбал, улс орны хийгээд хувийн ашиг сонирхол. Хэрэв хуулийн заалт ямар нэг шалтгаанаар тухайн улсын хийгээд түүнийг тэргүүлж байгаа хүний ашиг сонирхолд үл нийцвээс шийдвэрийг түүнд захируулан гаргах албагүй байдаг. Ерөөс уг шийдвэрийг гаргахгүй байж ч болдог. Тэгвэл энэ тохиолдолд манай тал тэгеэнгүй. Яагаад гэсэн асуулт ч хариултгүй үлдэв.
Маргаан болоод байсан арлуудыг Хятадад шилжүүлэх тухай улс төрийн шийд чухамхүү өнөө цагт гарах болсны шалтгаан тиим ч ойлгомжтой буе байна. Энэ талаар янз бүрийн таамаг дэвшүүлэх боломж арвин бий. Зарим нь энэ шийдвэрийг сул доройн илрэл гэж үзэж болно. Нөгөө хэсэг нь Молотов, Риббентроп нарын гарын үсэг зурсан баримт бичгийн нууц протоколын үндсэн дээр Орос, Хятадын эрх баригчид еэмээр тохиролцеон байх хэмээн сэрдэж ч магад. Өөрийнхөө нэр хүндэд түн эрсдэлтэй ийм алхам хийснээрээ Ерөнхийлөгч Путин гурав дахь удаагаа сонгуульд нэрээ дэвшүүлэхгүй гэдгээ ойлгуулж буй хэрэг гэсэн дүгнэлтийг хийх гэж байж ч мэднэ. Эцэст нь Оросын ардчилсан удирдлага Хятадын коммунист эрх баритчидтай мах цусны төрөл болохоо мэдэрснээс ямар ч асуудлаар ярилцаж тохиролцоход бэлэн байж болох юм гэж зарим нь гунигтайяа дүгнэж байхыг ч үгүйсгэхгүй. Ямар байлаа ч гэсэн энэ шийдвэрийнхээ үндэслэлийг шууд, шударгаар тайлбарлах шаардлагагүй гэж Оросын эрх баригчид үзсэн нь л маш тодорхой боллоо.

ТАГ ЧИГ
Хамгийн сонирхолтой нь олон түмэн эсэргүүцсэнгүй. Хэн ч ямар ч асуулт тавихгүй, дургүйцлээ илэрхийлэхгүй, тайлбар хийхийг шаардахгүй байна. Шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн эзэмшил нутгаас анх удаа татгалзлаа гэж дахин хэлье. Хэрэв зургаан жилийн өмнө Ельциний эзэмшлийн дэглэм-ийн үед иймэрхүү юм болсон бол Төрийн Думд хилэнгийн гал
дүрэлзэж, олон зуун эх орончид галзуурахад дөхөж, урьд байгаагүй урвалт шарвалт-ын тухай мэдээг мянга мянган сэтгүүлч уудам улс орноор нэг тарааж, олон арван мянган хүн эсэргүүцлийн жагсаал хийж. Засгийн газар ч хаируулын хапуун тавган дээр байгаа юм шиг байж ядан, үүнээс өөр шийдвэр гаргаж чадаагүйнхээ шалтгааныг ард түмэндээ тайлбарлах гэж сандарч байгаа даа. Гэтэл одоо нам гүм. Цогт эх орончид нь цогт биш, мулгуучууд нь бүр ч мулгуу болсон мэт. Мужийн амбан захирагчид өөрсдийн амаргүй хувь тавиланд тархиа гашилгасаар. Сөрөг хүчний улстөрчид нь эрх мэдлийн бахим модны навчин дээр суучихаад жиргэх ч үгүй. Чөлөөт сэтгүүлчид ч амаа хамхиад, магадгүй хабаровскод хэн нэг нь эсэргүүцэж байж болох ч хэн ч түүнийг үл хайхарна.
Бээжинд юун тухай ярьж тохиролцеон талаар ам нээдэггүй. Гарын үсэг зурсан хэлэлцээрийн үг үегийг сонинд нийтэлдэггүй. Арлуудыг шилжүүлэн өгсөн тухай шийдвэр нь аль хэдийнэ гарын үсэг зурж, батламжилчихсан хэлэлцээрийн нэмэлт протокол төдий зүйл учраас түүнийг Думээр хэлэлцэх шаардлага байхгүй гэсэн яриа одоо явж байна. Өөрөөр хэлбэл, Ухаан алдах, дагжин чичрэх гэг^ажиллатаа йууейад ЙфанхуЙ манан гэдэг ажиллагаа эхэлж байна.
Намайг зөв бйлгбхыг хичээгээрэй! Оросын эрх баригчид зөв шийдвэр гаргасан гэж би үзэж байна. Маргаантай байсан нутаг дэвегэрийг Хятадад өгч хилийн асуудлыг эцэслэн зохицуулсанд талархахаас өөр аргагүй. Асуудлыг ийн шийдэхийг олон улсын эрх зүй ч шаардаж байна. Эрт орой хэзээ боловч хийх л байсан алхам. Хөрш оронтойгоо тогтоосон найрсаг дотно харилцаагаа хадгалж, тэр ард түмний итгэлийг хүлээнэ гэдэг газар нутгийнхаа өчүүхэн хэегийг авч үлдсэнээс хавьгүй илүү чухал зүйл. Сүүлчийн энэ бодол минийх биш, большевикуудын удирдагч асан В.Ульянов (Ленин)-ынх. Түүний улс төрийн цөөн ололтынх нь нэг бөгөөд одоо хэр нь ач холбогдлоо алдаагүй байгаа юм.
Тэгэхлээр асуудлын гол нь юу хийчихэв гэдэгт биш, харин яаж хийчихэв гэдэгт байгаа юм. Гаргасан шийдвэрийнхээ үндэслэлийг болгоомжлолгүйгээр ард түмэндээ хэлэх ховорхон боломж Оросын эрх баригчдад олдсоныг тэд ашиглахгүй нь бололтой.
Үүнийг бичигчийн бодлоор улиг болсон элдэв шуугиан тарилгүй зөв шийдвэр гаргаж чадсаны буруу юунд байгаа юм бэ гэж асуух хүн гарч болох юм. Тэгвэл хэл ам тариагүй нь сайн ч, олон түмнийхээ саналыг сонсоогүй нь муу явдал гэж хариулъя…

ОДОО ЯАХ БОЛ?
Ердөө гойд юм болохгүй. Амьдрал гольдролоороо л явна. Хоёр бүтэн, нэг хагас арлыг бусдад шилжүүлеэн шийдвэрийг батламжлах шаардлагатай бол Төрийн Дум батламжилж л таараа. Хабаровск нутгийнхан нэг хэсэгтээ дүрэлзэж байгаад аяндаа намжицгаана. Хэсэгхэн газар нутгаа шилжүүлеэн нь ер хэнд ч айхтар хор уршигтай явдал болохгүй. Эдийн заегийн ч, стратегийн ч хувьд мэн ялгаагүй. Ерөнхийлөгч Путиний нэр хүнд жаахан буурах биз, удалгүй өсөөд ирнэ.
Ирэх оны эхээр Оросын төрийн тэргүүн Токиод очно. Бээжинд хийсэн айлчлалын үр дүнг тэнд сайн судалсан байх нь мэдээж. Тэгээд Курилын арлуудыг Японд шилжүүлэхийг Оросын ард түмэн хэзээ ч зөвшөөрөхгүй гэсэн бодлыг бидэнд бий болгосон нь ердөө шалтаг төдий зүйл, хоосон тактик байж гэсэн тааламжтай дүгнэлт хийсэн байх болно. За яахав, эрх баригчид нь ямар шийдвэр гаргана, тэр бүхнийг Оросын ард түмэн зөвшөөрнө.
Токиод очиход нь Японы нөхөд Путинд ер бусын хүчтэй шахалт үзүүлэх нь илт. Харин Путин умардын араншинтай чадмаг дипломатч болохоор яаж ийгээд аргалах биз ээ.
(өнөөдөр 2004.11.10 263)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Хилийн тэртээд үүлс зангирна

Хэвлэлд мэдээлснээс үзвэл хил орчмын гол дээрх маргаантай байсаар ирсэн гурван арлаас хоёр, хагасыг нь Хятадад шилжүүлж өгөхийг Орос улс зввшверчээ. Тодрүулбал байдаг Тарабарын болон Уссурийн их арлыг бүхэлд нь, Аргунь мөрний Их арлын хагасыг өгсөн аж. Хэрэв хэвлэл худлаа хэлдэггүй юм бол шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн гэж үзэж байдаг нутаг уснаасаа бусдад өгсөн анхны тохиолдол нь энэ аж. Яагаад ийм алхам хийв, цаашдаа юу болох бол… гэх мэт олон асуулт үүнтэй уялдан гарч ирэв. Мэдэгдэхүйц шалтгаан алга байхад газар нутгаасаа бусдад өгсөн талаарх асуултад эрх зүйн үүднээс хариулах нь хялбар. Харин гурав дахь арлынхаа хагасыг яаж авч үлдэв гэдгийг тайлбарлахад төвөгтэй байна.

ТҮҮХ СӨХВӨЛ…
Хоёр улсын залгаа хил өндэр уул, өргэн гол болон олон хүн, түүний дотор цэрэг армийн хүч нааш цааш явахад саадтай байгалийн тиим тогтоцыг эрт дээр цагаас дайран өнгөрдөг байжээ. Хүчирхэг улсууд бол хөршийнхөө боломжит байдлыг аль болохоор хяэгаарлахыг, түүгээр ч барахгүй хилийн усыг ашиглах эрхийг огт эдлүүлэхгүй байхыг эрмэлзсээр ирсэн уламжлалтай. Энэ утгаар нь авч үзвэл Орос, Хятад хэмээх эх газрын хоёр том гүрний хоорондох хилийг тогтоосон түүх тун ч жирийн. Орос, Хятад улсууд олон газраар усан хилтэй. XҮII зууны үед бол Хятад улс хилийн усыг ашиглах эрхийг Орост олгохгүй байж чадахуйц хүчирхэг байв. Тиймээс ч хилийн уены дийлэнх хэсэг нь Хятадын талд байсан юм. Яваандаа хүчний харьцаа Орост, XX зуунд ЗХУ-д ашигтайгаар өөрчлөгдсөн. Өнгөрсөн зууны 30-аад оны эхээр Хятадын нутаг дэвсгэр дээрээс хийсэн Японы армийн бодит аюултай тулгарахдаа ЗХУ хилийн уе орчмын бүх арлыг хамгаалалтдаа авахаас аргагүй болсон байна. Тэгээд хилийн уены дийлэнх нь Оросын талд шилжив. Зөвлөлт, Хятадыг найрамдалт харилцаатай байхад ийм байдал нь хэний ч сэтгэлийг зовоодоггүй байлаа. Харин харилцаа асар түргэн муудсан 60-аад онд хилийн зурвасыг олон улсын эрхийн хэм хэмжээнд нийцүүлэх явдал чухал асуудал болж хувирлаа.
40 жилийн өмнө эхэлеэн яриа хэлэлцээ дөнгөж 1991 оны хавар л биеллээ олж чадав. Хилийн уены хамгийн гүнзгий хэегээс цааш орших арлууд, түүний дотор Уссури мөрний алдарт Даман арал Хятадынх боллоо. Үүнд Хятадад ямар нэгэн буулт огт хийгээгүй, гагцхүү олон улсын эрх зүй л хүч чадлаа харуулсан хэрэг.
Хилийн тухай хэлэлцээрт аль болох түргэн гарын үсэг зурахыг эрмэлзэхдээ талууд хоёр тохиолдолд нийтлэг журмаас татгалзахаар тохирсон байна. Хабаровскийн районд Амур мөрний ай савыг хөлөг онгоц явдаг гүнзгий хэегээр нь биш гүехэн хэегээр нь тогтоохоор тохиролцжээ. Хилийн зааг ч яг түүгээр байж. Үүнээс үүдээд Хятадын талд байсан Тарабарын хийгээд Уссурийн их арлууд ЗХУ-ын хяналтад орж ирсэн байна. Аргунь мөрний Их арал ч мэн адил. Энэ шийдвэрийг Хятад улс эцсийнх гэж үзээгүй бөгөөд дараа дахин ярилцахаар чимээгүйхэн зөвшөөрсөн аж. Харин Орос үүнийг зөвшөөрсөнгүй.

ХУУЛЬ ЭРХ ЗҮЙИ ЯЛАЛТ МвНҮҮ?
Одоо бол олон улсын эрх зүй сэргэж, Хабаровскийн районд хил Амур мөрний гүнзгий устай хэсгийг дайрч, хятадын тал руу очлоо. Асуудлыг ингээд л эцэслэчихэж болмрор. Олон улсын эрхийн хэм хэмжээг ягштал мөрдөнөгэдэг нь эцсийн эцэст өндөр ёс суртахуунтай, тиймээс ч эх оронч үйл хэрэг аж. Оросын иргэнд эх.оронч үзлийн гол тулгуур болсон ёс суртахуун чухал гэсэн үгийг санаж байна уу. Ерөнхийлөгчийн анхны сонгуулийнхаа кампанит ажлын үеэр Владимир Путин сонгогчдодоо хандаж илгээсэн захидалдаа ийн өгүүлеэн юм.
Тэгвэл маргаан болоод байгаа арлуудыг Хятадад шилжүүлж өгенөөр Оросын удирдлага олон улсын эрх зүйд л захирагдсан гэж үзэж одоо яагаад болохгүй гэж. Ерөөс улстөрчид, тэр дундаа манай Ерөнхийлөгчийг оролцуулаад Оросын улстөрчид аливаа шийдвэр гаргахдаа хуулийн шаардлагыг төдийгүй өөр олон зүйлийг харгалзан үздэг. Тухайлбал, улс орны хийгээд хувийн ашиг сонирхол. Хэрэв хуулийн заалт ямар нэг шалтгаанаар тухайн улсын хийгээд түүнийг тэргүүлж байгаа хүний ашиг сонирхолд үл нийцвээс шийдвэрийг түүнд захируулан гаргах албагүй байдаг. Ерөөс уг шийдвэрийг гаргахгүй байж ч болдог. Тэгвэл энэ тохиолдолд манай тал тэгеэнгүй. Яагаад гэсэн асуулт ч хариултгүй үлдэв.
Маргаан болоод байсан арлуудыг Хятадад шилжүүлэх тухай улс төрийн шийд чухамхүү өнөө цагт гарах болсны шалтгаан тиим ч ойлгомжтой буе байна. Энэ талаар янз бүрийн таамаг дэвшүүлэх боломж арвин бий. Зарим нь энэ шийдвэрийг сул доройн илрэл гэж үзэж болно. Нөгөө хэсэг нь Молотов, Риббентроп нарын гарын үсэг зурсан баримт бичгийн нууц протоколын үндсэн дээр Орос, Хятадын эрх баригчид еэмээр тохиролцеон байх хэмээн сэрдэж ч магад. Өөрийнхөө нэр хүндэд түн эрсдэлтэй ийм алхам хийснээрээ Ерөнхийлөгч Путин гурав дахь удаагаа сонгуульд нэрээ дэвшүүлэхгүй гэдгээ ойлгуулж буй хэрэг гэсэн дүгнэлтийг хийх гэж байж ч мэднэ. Эцэст нь Оросын ардчилсан удирдлага Хятадын коммунист эрх баритчидтай мах цусны төрөл болохоо мэдэрснээс ямар ч асуудлаар ярилцаж тохиролцоход бэлэн байж болох юм гэж зарим нь гунигтайяа дүгнэж байхыг ч үгүйсгэхгүй. Ямар байлаа ч гэсэн энэ шийдвэрийнхээ үндэслэлийг шууд, шударгаар тайлбарлах шаардлагагүй гэж Оросын эрх баригчид үзсэн нь л маш тодорхой боллоо.

ТАГ ЧИГ
Хамгийн сонирхолтой нь олон түмэн эсэргүүцсэнгүй. Хэн ч ямар ч асуулт тавихгүй, дургүйцлээ илэрхийлэхгүй, тайлбар хийхийг шаардахгүй байна. Шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн эзэмшил нутгаас анх удаа татгалзлаа гэж дахин хэлье. Хэрэв зургаан жилийн өмнө Ельциний эзэмшлийн дэглэм-ийн үед иймэрхүү юм болсон бол Төрийн Думд хилэнгийн гал
дүрэлзэж, олон зуун эх орончид галзуурахад дөхөж, урьд байгаагүй урвалт шарвалт-ын тухай мэдээг мянга мянган сэтгүүлч уудам улс орноор нэг тарааж, олон арван мянган хүн эсэргүүцлийн жагсаал хийж. Засгийн газар ч хаируулын хапуун тавган дээр байгаа юм шиг байж ядан, үүнээс өөр шийдвэр гаргаж чадаагүйнхээ шалтгааныг ард түмэндээ тайлбарлах гэж сандарч байгаа даа. Гэтэл одоо нам гүм. Цогт эх орончид нь цогт биш, мулгуучууд нь бүр ч мулгуу болсон мэт. Мужийн амбан захирагчид өөрсдийн амаргүй хувь тавиланд тархиа гашилгасаар. Сөрөг хүчний улстөрчид нь эрх мэдлийн бахим модны навчин дээр суучихаад жиргэх ч үгүй. Чөлөөт сэтгүүлчид ч амаа хамхиад, магадгүй хабаровскод хэн нэг нь эсэргүүцэж байж болох ч хэн ч түүнийг үл хайхарна.
Бээжинд юун тухай ярьж тохиролцеон талаар ам нээдэггүй. Гарын үсэг зурсан хэлэлцээрийн үг үегийг сонинд нийтэлдэггүй. Арлуудыг шилжүүлэн өгсөн тухай шийдвэр нь аль хэдийнэ гарын үсэг зурж, батламжилчихсан хэлэлцээрийн нэмэлт протокол төдий зүйл учраас түүнийг Думээр хэлэлцэх шаардлага байхгүй гэсэн яриа одоо явж байна. Өөрөөр хэлбэл, Ухаан алдах, дагжин чичрэх гэг^ажиллатаа йууейад ЙфанхуЙ манан гэдэг ажиллагаа эхэлж байна.
Намайг зөв бйлгбхыг хичээгээрэй! Оросын эрх баригчид зөв шийдвэр гаргасан гэж би үзэж байна. Маргаантай байсан нутаг дэвегэрийг Хятадад өгч хилийн асуудлыг эцэслэн зохицуулсанд талархахаас өөр аргагүй. Асуудлыг ийн шийдэхийг олон улсын эрх зүй ч шаардаж байна. Эрт орой хэзээ боловч хийх л байсан алхам. Хөрш оронтойгоо тогтоосон найрсаг дотно харилцаагаа хадгалж, тэр ард түмний итгэлийг хүлээнэ гэдэг газар нутгийнхаа өчүүхэн хэегийг авч үлдсэнээс хавьгүй илүү чухал зүйл. Сүүлчийн энэ бодол минийх биш, большевикуудын удирдагч асан В.Ульянов (Ленин)-ынх. Түүний улс төрийн цөөн ололтынх нь нэг бөгөөд одоо хэр нь ач холбогдлоо алдаагүй байгаа юм.
Тэгэхлээр асуудлын гол нь юу хийчихэв гэдэгт биш, харин яаж хийчихэв гэдэгт байгаа юм. Гаргасан шийдвэрийнхээ үндэслэлийг болгоомжлолгүйгээр ард түмэндээ хэлэх ховорхон боломж Оросын эрх баригчдад олдсоныг тэд ашиглахгүй нь бололтой.
Үүнийг бичигчийн бодлоор улиг болсон элдэв шуугиан тарилгүй зөв шийдвэр гаргаж чадсаны буруу юунд байгаа юм бэ гэж асуух хүн гарч болох юм. Тэгвэл хэл ам тариагүй нь сайн ч, олон түмнийхээ саналыг сонсоогүй нь муу явдал гэж хариулъя…

ОДОО ЯАХ БОЛ?
Ердөө гойд юм болохгүй. Амьдрал гольдролоороо л явна. Хоёр бүтэн, нэг хагас арлыг бусдад шилжүүлеэн шийдвэрийг батламжлах шаардлагатай бол Төрийн Дум батламжилж л таараа. Хабаровск нутгийнхан нэг хэсэгтээ дүрэлзэж байгаад аяндаа намжицгаана. Хэсэгхэн газар нутгаа шилжүүлеэн нь ер хэнд ч айхтар хор уршигтай явдал болохгүй. Эдийн заегийн ч, стратегийн ч хувьд мэн ялгаагүй. Ерөнхийлөгч Путиний нэр хүнд жаахан буурах биз, удалгүй өсөөд ирнэ.
Ирэх оны эхээр Оросын төрийн тэргүүн Токиод очно. Бээжинд хийсэн айлчлалын үр дүнг тэнд сайн судалсан байх нь мэдээж. Тэгээд Курилын арлуудыг Японд шилжүүлэхийг Оросын ард түмэн хэзээ ч зөвшөөрөхгүй гэсэн бодлыг бидэнд бий болгосон нь ердөө шалтаг төдий зүйл, хоосон тактик байж гэсэн тааламжтай дүгнэлт хийсэн байх болно. За яахав, эрх баригчид нь ямар шийдвэр гаргана, тэр бүхнийг Оросын ард түмэн зөвшөөрнө.
Токиод очиход нь Японы нөхөд Путинд ер бусын хүчтэй шахалт үзүүлэх нь илт. Харин Путин умардын араншинтай чадмаг дипломатч болохоор яаж ийгээд аргалах биз ээ.
(өнөөдөр 2004.11.10 263)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Хилийн тэртээд үүлс зангирна

Хэвлэлд мэдээлснээс үзвэл хил орчмын гол дээрх маргаантай байсаар ирсэн гурван арлаас хоёр, хагасыг нь Хятадад шилжүүлж өгөхийг Орос улс зввшверчээ. Тодрүулбал байдаг Тарабарын болон Уссурийн их арлыг бүхэлд нь, Аргунь мөрний Их арлын хагасыг өгсөн аж. Хэрэв хэвлэл худлаа хэлдэггүй юм бол шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн гэж үзэж байдаг нутаг уснаасаа бусдад өгсөн анхны тохиолдол нь энэ аж. Яагаад ийм алхам хийв, цаашдаа юу болох бол… гэх мэт олон асуулт үүнтэй уялдан гарч ирэв. Мэдэгдэхүйц шалтгаан алга байхад газар нутгаасаа бусдад өгсөн талаарх асуултад эрх зүйн үүднээс хариулах нь хялбар. Харин гурав дахь арлынхаа хагасыг яаж авч үлдэв гэдгийг тайлбарлахад төвөгтэй байна.

ТҮҮХ СӨХВӨЛ…
Хоёр улсын залгаа хил өндэр уул, өргэн гол болон олон хүн, түүний дотор цэрэг армийн хүч нааш цааш явахад саадтай байгалийн тиим тогтоцыг эрт дээр цагаас дайран өнгөрдөг байжээ. Хүчирхэг улсууд бол хөршийнхөө боломжит байдлыг аль болохоор хяэгаарлахыг, түүгээр ч барахгүй хилийн усыг ашиглах эрхийг огт эдлүүлэхгүй байхыг эрмэлзсээр ирсэн уламжлалтай. Энэ утгаар нь авч үзвэл Орос, Хятад хэмээх эх газрын хоёр том гүрний хоорондох хилийг тогтоосон түүх тун ч жирийн. Орос, Хятад улсууд олон газраар усан хилтэй. XҮII зууны үед бол Хятад улс хилийн усыг ашиглах эрхийг Орост олгохгүй байж чадахуйц хүчирхэг байв. Тиймээс ч хилийн уены дийлэнх хэсэг нь Хятадын талд байсан юм. Яваандаа хүчний харьцаа Орост, XX зуунд ЗХУ-д ашигтайгаар өөрчлөгдсөн. Өнгөрсөн зууны 30-аад оны эхээр Хятадын нутаг дэвсгэр дээрээс хийсэн Японы армийн бодит аюултай тулгарахдаа ЗХУ хилийн уе орчмын бүх арлыг хамгаалалтдаа авахаас аргагүй болсон байна. Тэгээд хилийн уены дийлэнх нь Оросын талд шилжив. Зөвлөлт, Хятадыг найрамдалт харилцаатай байхад ийм байдал нь хэний ч сэтгэлийг зовоодоггүй байлаа. Харин харилцаа асар түргэн муудсан 60-аад онд хилийн зурвасыг олон улсын эрхийн хэм хэмжээнд нийцүүлэх явдал чухал асуудал болж хувирлаа.
40 жилийн өмнө эхэлеэн яриа хэлэлцээ дөнгөж 1991 оны хавар л биеллээ олж чадав. Хилийн уены хамгийн гүнзгий хэегээс цааш орших арлууд, түүний дотор Уссури мөрний алдарт Даман арал Хятадынх боллоо. Үүнд Хятадад ямар нэгэн буулт огт хийгээгүй, гагцхүү олон улсын эрх зүй л хүч чадлаа харуулсан хэрэг.
Хилийн тухай хэлэлцээрт аль болох түргэн гарын үсэг зурахыг эрмэлзэхдээ талууд хоёр тохиолдолд нийтлэг журмаас татгалзахаар тохирсон байна. Хабаровскийн районд Амур мөрний ай савыг хөлөг онгоц явдаг гүнзгий хэегээр нь биш гүехэн хэегээр нь тогтоохоор тохиролцжээ. Хилийн зааг ч яг түүгээр байж. Үүнээс үүдээд Хятадын талд байсан Тарабарын хийгээд Уссурийн их арлууд ЗХУ-ын хяналтад орж ирсэн байна. Аргунь мөрний Их арал ч мэн адил. Энэ шийдвэрийг Хятад улс эцсийнх гэж үзээгүй бөгөөд дараа дахин ярилцахаар чимээгүйхэн зөвшөөрсөн аж. Харин Орос үүнийг зөвшөөрсөнгүй.

ХУУЛЬ ЭРХ ЗҮЙИ ЯЛАЛТ МвНҮҮ?
Одоо бол олон улсын эрх зүй сэргэж, Хабаровскийн районд хил Амур мөрний гүнзгий устай хэсгийг дайрч, хятадын тал руу очлоо. Асуудлыг ингээд л эцэслэчихэж болмрор. Олон улсын эрхийн хэм хэмжээг ягштал мөрдөнөгэдэг нь эцсийн эцэст өндөр ёс суртахуунтай, тиймээс ч эх оронч үйл хэрэг аж. Оросын иргэнд эх.оронч үзлийн гол тулгуур болсон ёс суртахуун чухал гэсэн үгийг санаж байна уу. Ерөнхийлөгчийн анхны сонгуулийнхаа кампанит ажлын үеэр Владимир Путин сонгогчдодоо хандаж илгээсэн захидалдаа ийн өгүүлеэн юм.
Тэгвэл маргаан болоод байгаа арлуудыг Хятадад шилжүүлж өгенөөр Оросын удирдлага олон улсын эрх зүйд л захирагдсан гэж үзэж одоо яагаад болохгүй гэж. Ерөөс улстөрчид, тэр дундаа манай Ерөнхийлөгчийг оролцуулаад Оросын улстөрчид аливаа шийдвэр гаргахдаа хуулийн шаардлагыг төдийгүй өөр олон зүйлийг харгалзан үздэг. Тухайлбал, улс орны хийгээд хувийн ашиг сонирхол. Хэрэв хуулийн заалт ямар нэг шалтгаанаар тухайн улсын хийгээд түүнийг тэргүүлж байгаа хүний ашиг сонирхолд үл нийцвээс шийдвэрийг түүнд захируулан гаргах албагүй байдаг. Ерөөс уг шийдвэрийг гаргахгүй байж ч болдог. Тэгвэл энэ тохиолдолд манай тал тэгеэнгүй. Яагаад гэсэн асуулт ч хариултгүй үлдэв.
Маргаан болоод байсан арлуудыг Хятадад шилжүүлэх тухай улс төрийн шийд чухамхүү өнөө цагт гарах болсны шалтгаан тиим ч ойлгомжтой буе байна. Энэ талаар янз бүрийн таамаг дэвшүүлэх боломж арвин бий. Зарим нь энэ шийдвэрийг сул доройн илрэл гэж үзэж болно. Нөгөө хэсэг нь Молотов, Риббентроп нарын гарын үсэг зурсан баримт бичгийн нууц протоколын үндсэн дээр Орос, Хятадын эрх баригчид еэмээр тохиролцеон байх хэмээн сэрдэж ч магад. Өөрийнхөө нэр хүндэд түн эрсдэлтэй ийм алхам хийснээрээ Ерөнхийлөгч Путин гурав дахь удаагаа сонгуульд нэрээ дэвшүүлэхгүй гэдгээ ойлгуулж буй хэрэг гэсэн дүгнэлтийг хийх гэж байж ч мэднэ. Эцэст нь Оросын ардчилсан удирдлага Хятадын коммунист эрх баритчидтай мах цусны төрөл болохоо мэдэрснээс ямар ч асуудлаар ярилцаж тохиролцоход бэлэн байж болох юм гэж зарим нь гунигтайяа дүгнэж байхыг ч үгүйсгэхгүй. Ямар байлаа ч гэсэн энэ шийдвэрийнхээ үндэслэлийг шууд, шударгаар тайлбарлах шаардлагагүй гэж Оросын эрх баригчид үзсэн нь л маш тодорхой боллоо.

ТАГ ЧИГ
Хамгийн сонирхолтой нь олон түмэн эсэргүүцсэнгүй. Хэн ч ямар ч асуулт тавихгүй, дургүйцлээ илэрхийлэхгүй, тайлбар хийхийг шаардахгүй байна. Шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн эзэмшил нутгаас анх удаа татгалзлаа гэж дахин хэлье. Хэрэв зургаан жилийн өмнө Ельциний эзэмшлийн дэглэм-ийн үед иймэрхүү юм болсон бол Төрийн Думд хилэнгийн гал
дүрэлзэж, олон зуун эх орончид галзуурахад дөхөж, урьд байгаагүй урвалт шарвалт-ын тухай мэдээг мянга мянган сэтгүүлч уудам улс орноор нэг тарааж, олон арван мянган хүн эсэргүүцлийн жагсаал хийж. Засгийн газар ч хаируулын хапуун тавган дээр байгаа юм шиг байж ядан, үүнээс өөр шийдвэр гаргаж чадаагүйнхээ шалтгааныг ард түмэндээ тайлбарлах гэж сандарч байгаа даа. Гэтэл одоо нам гүм. Цогт эх орончид нь цогт биш, мулгуучууд нь бүр ч мулгуу болсон мэт. Мужийн амбан захирагчид өөрсдийн амаргүй хувь тавиланд тархиа гашилгасаар. Сөрөг хүчний улстөрчид нь эрх мэдлийн бахим модны навчин дээр суучихаад жиргэх ч үгүй. Чөлөөт сэтгүүлчид ч амаа хамхиад, магадгүй хабаровскод хэн нэг нь эсэргүүцэж байж болох ч хэн ч түүнийг үл хайхарна.
Бээжинд юун тухай ярьж тохиролцеон талаар ам нээдэггүй. Гарын үсэг зурсан хэлэлцээрийн үг үегийг сонинд нийтэлдэггүй. Арлуудыг шилжүүлэн өгсөн тухай шийдвэр нь аль хэдийнэ гарын үсэг зурж, батламжилчихсан хэлэлцээрийн нэмэлт протокол төдий зүйл учраас түүнийг Думээр хэлэлцэх шаардлага байхгүй гэсэн яриа одоо явж байна. Өөрөөр хэлбэл, Ухаан алдах, дагжин чичрэх гэг^ажиллатаа йууейад ЙфанхуЙ манан гэдэг ажиллагаа эхэлж байна.
Намайг зөв бйлгбхыг хичээгээрэй! Оросын эрх баригчид зөв шийдвэр гаргасан гэж би үзэж байна. Маргаантай байсан нутаг дэвегэрийг Хятадад өгч хилийн асуудлыг эцэслэн зохицуулсанд талархахаас өөр аргагүй. Асуудлыг ийн шийдэхийг олон улсын эрх зүй ч шаардаж байна. Эрт орой хэзээ боловч хийх л байсан алхам. Хөрш оронтойгоо тогтоосон найрсаг дотно харилцаагаа хадгалж, тэр ард түмний итгэлийг хүлээнэ гэдэг газар нутгийнхаа өчүүхэн хэегийг авч үлдсэнээс хавьгүй илүү чухал зүйл. Сүүлчийн энэ бодол минийх биш, большевикуудын удирдагч асан В.Ульянов (Ленин)-ынх. Түүний улс төрийн цөөн ололтынх нь нэг бөгөөд одоо хэр нь ач холбогдлоо алдаагүй байгаа юм.
Тэгэхлээр асуудлын гол нь юу хийчихэв гэдэгт биш, харин яаж хийчихэв гэдэгт байгаа юм. Гаргасан шийдвэрийнхээ үндэслэлийг болгоомжлолгүйгээр ард түмэндээ хэлэх ховорхон боломж Оросын эрх баригчдад олдсоныг тэд ашиглахгүй нь бололтой.
Үүнийг бичигчийн бодлоор улиг болсон элдэв шуугиан тарилгүй зөв шийдвэр гаргаж чадсаны буруу юунд байгаа юм бэ гэж асуух хүн гарч болох юм. Тэгвэл хэл ам тариагүй нь сайн ч, олон түмнийхээ саналыг сонсоогүй нь муу явдал гэж хариулъя…

ОДОО ЯАХ БОЛ?
Ердөө гойд юм болохгүй. Амьдрал гольдролоороо л явна. Хоёр бүтэн, нэг хагас арлыг бусдад шилжүүлеэн шийдвэрийг батламжлах шаардлагатай бол Төрийн Дум батламжилж л таараа. Хабаровск нутгийнхан нэг хэсэгтээ дүрэлзэж байгаад аяндаа намжицгаана. Хэсэгхэн газар нутгаа шилжүүлеэн нь ер хэнд ч айхтар хор уршигтай явдал болохгүй. Эдийн заегийн ч, стратегийн ч хувьд мэн ялгаагүй. Ерөнхийлөгч Путиний нэр хүнд жаахан буурах биз, удалгүй өсөөд ирнэ.
Ирэх оны эхээр Оросын төрийн тэргүүн Токиод очно. Бээжинд хийсэн айлчлалын үр дүнг тэнд сайн судалсан байх нь мэдээж. Тэгээд Курилын арлуудыг Японд шилжүүлэхийг Оросын ард түмэн хэзээ ч зөвшөөрөхгүй гэсэн бодлыг бидэнд бий болгосон нь ердөө шалтаг төдий зүйл, хоосон тактик байж гэсэн тааламжтай дүгнэлт хийсэн байх болно. За яахав, эрх баригчид нь ямар шийдвэр гаргана, тэр бүхнийг Оросын ард түмэн зөвшөөрнө.
Токиод очиход нь Японы нөхөд Путинд ер бусын хүчтэй шахалт үзүүлэх нь илт. Харин Путин умардын араншинтай чадмаг дипломатч болохоор яаж ийгээд аргалах биз ээ.
(өнөөдөр 2004.11.10 263)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Хилийн тэртээд үүлс зангирна

Хэвлэлд мэдээлснээс үзвэл хил орчмын гол дээрх маргаантай байсаар ирсэн гурван арлаас хоёр, хагасыг нь Хятадад шилжүүлж өгөхийг Орос улс зввшверчээ. Тодрүулбал байдаг Тарабарын болон Уссурийн их арлыг бүхэлд нь, Аргунь мөрний Их арлын хагасыг өгсөн аж. Хэрэв хэвлэл худлаа хэлдэггүй юм бол шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн гэж үзэж байдаг нутаг уснаасаа бусдад өгсөн анхны тохиолдол нь энэ аж. Яагаад ийм алхам хийв, цаашдаа юу болох бол… гэх мэт олон асуулт үүнтэй уялдан гарч ирэв. Мэдэгдэхүйц шалтгаан алга байхад газар нутгаасаа бусдад өгсөн талаарх асуултад эрх зүйн үүднээс хариулах нь хялбар. Харин гурав дахь арлынхаа хагасыг яаж авч үлдэв гэдгийг тайлбарлахад төвөгтэй байна.

ТҮҮХ СӨХВӨЛ…
Хоёр улсын залгаа хил өндэр уул, өргэн гол болон олон хүн, түүний дотор цэрэг армийн хүч нааш цааш явахад саадтай байгалийн тиим тогтоцыг эрт дээр цагаас дайран өнгөрдөг байжээ. Хүчирхэг улсууд бол хөршийнхөө боломжит байдлыг аль болохоор хяэгаарлахыг, түүгээр ч барахгүй хилийн усыг ашиглах эрхийг огт эдлүүлэхгүй байхыг эрмэлзсээр ирсэн уламжлалтай. Энэ утгаар нь авч үзвэл Орос, Хятад хэмээх эх газрын хоёр том гүрний хоорондох хилийг тогтоосон түүх тун ч жирийн. Орос, Хятад улсууд олон газраар усан хилтэй. XҮII зууны үед бол Хятад улс хилийн усыг ашиглах эрхийг Орост олгохгүй байж чадахуйц хүчирхэг байв. Тиймээс ч хилийн уены дийлэнх хэсэг нь Хятадын талд байсан юм. Яваандаа хүчний харьцаа Орост, XX зуунд ЗХУ-д ашигтайгаар өөрчлөгдсөн. Өнгөрсөн зууны 30-аад оны эхээр Хятадын нутаг дэвсгэр дээрээс хийсэн Японы армийн бодит аюултай тулгарахдаа ЗХУ хилийн уе орчмын бүх арлыг хамгаалалтдаа авахаас аргагүй болсон байна. Тэгээд хилийн уены дийлэнх нь Оросын талд шилжив. Зөвлөлт, Хятадыг найрамдалт харилцаатай байхад ийм байдал нь хэний ч сэтгэлийг зовоодоггүй байлаа. Харин харилцаа асар түргэн муудсан 60-аад онд хилийн зурвасыг олон улсын эрхийн хэм хэмжээнд нийцүүлэх явдал чухал асуудал болж хувирлаа.
40 жилийн өмнө эхэлеэн яриа хэлэлцээ дөнгөж 1991 оны хавар л биеллээ олж чадав. Хилийн уены хамгийн гүнзгий хэегээс цааш орших арлууд, түүний дотор Уссури мөрний алдарт Даман арал Хятадынх боллоо. Үүнд Хятадад ямар нэгэн буулт огт хийгээгүй, гагцхүү олон улсын эрх зүй л хүч чадлаа харуулсан хэрэг.
Хилийн тухай хэлэлцээрт аль болох түргэн гарын үсэг зурахыг эрмэлзэхдээ талууд хоёр тохиолдолд нийтлэг журмаас татгалзахаар тохирсон байна. Хабаровскийн районд Амур мөрний ай савыг хөлөг онгоц явдаг гүнзгий хэегээр нь биш гүехэн хэегээр нь тогтоохоор тохиролцжээ. Хилийн зааг ч яг түүгээр байж. Үүнээс үүдээд Хятадын талд байсан Тарабарын хийгээд Уссурийн их арлууд ЗХУ-ын хяналтад орж ирсэн байна. Аргунь мөрний Их арал ч мэн адил. Энэ шийдвэрийг Хятад улс эцсийнх гэж үзээгүй бөгөөд дараа дахин ярилцахаар чимээгүйхэн зөвшөөрсөн аж. Харин Орос үүнийг зөвшөөрсөнгүй.

ХУУЛЬ ЭРХ ЗҮЙИ ЯЛАЛТ МвНҮҮ?
Одоо бол олон улсын эрх зүй сэргэж, Хабаровскийн районд хил Амур мөрний гүнзгий устай хэсгийг дайрч, хятадын тал руу очлоо. Асуудлыг ингээд л эцэслэчихэж болмрор. Олон улсын эрхийн хэм хэмжээг ягштал мөрдөнөгэдэг нь эцсийн эцэст өндөр ёс суртахуунтай, тиймээс ч эх оронч үйл хэрэг аж. Оросын иргэнд эх.оронч үзлийн гол тулгуур болсон ёс суртахуун чухал гэсэн үгийг санаж байна уу. Ерөнхийлөгчийн анхны сонгуулийнхаа кампанит ажлын үеэр Владимир Путин сонгогчдодоо хандаж илгээсэн захидалдаа ийн өгүүлеэн юм.
Тэгвэл маргаан болоод байгаа арлуудыг Хятадад шилжүүлж өгенөөр Оросын удирдлага олон улсын эрх зүйд л захирагдсан гэж үзэж одоо яагаад болохгүй гэж. Ерөөс улстөрчид, тэр дундаа манай Ерөнхийлөгчийг оролцуулаад Оросын улстөрчид аливаа шийдвэр гаргахдаа хуулийн шаардлагыг төдийгүй өөр олон зүйлийг харгалзан үздэг. Тухайлбал, улс орны хийгээд хувийн ашиг сонирхол. Хэрэв хуулийн заалт ямар нэг шалтгаанаар тухайн улсын хийгээд түүнийг тэргүүлж байгаа хүний ашиг сонирхолд үл нийцвээс шийдвэрийг түүнд захируулан гаргах албагүй байдаг. Ерөөс уг шийдвэрийг гаргахгүй байж ч болдог. Тэгвэл энэ тохиолдолд манай тал тэгеэнгүй. Яагаад гэсэн асуулт ч хариултгүй үлдэв.
Маргаан болоод байсан арлуудыг Хятадад шилжүүлэх тухай улс төрийн шийд чухамхүү өнөө цагт гарах болсны шалтгаан тиим ч ойлгомжтой буе байна. Энэ талаар янз бүрийн таамаг дэвшүүлэх боломж арвин бий. Зарим нь энэ шийдвэрийг сул доройн илрэл гэж үзэж болно. Нөгөө хэсэг нь Молотов, Риббентроп нарын гарын үсэг зурсан баримт бичгийн нууц протоколын үндсэн дээр Орос, Хятадын эрх баригчид еэмээр тохиролцеон байх хэмээн сэрдэж ч магад. Өөрийнхөө нэр хүндэд түн эрсдэлтэй ийм алхам хийснээрээ Ерөнхийлөгч Путин гурав дахь удаагаа сонгуульд нэрээ дэвшүүлэхгүй гэдгээ ойлгуулж буй хэрэг гэсэн дүгнэлтийг хийх гэж байж ч мэднэ. Эцэст нь Оросын ардчилсан удирдлага Хятадын коммунист эрх баритчидтай мах цусны төрөл болохоо мэдэрснээс ямар ч асуудлаар ярилцаж тохиролцоход бэлэн байж болох юм гэж зарим нь гунигтайяа дүгнэж байхыг ч үгүйсгэхгүй. Ямар байлаа ч гэсэн энэ шийдвэрийнхээ үндэслэлийг шууд, шударгаар тайлбарлах шаардлагагүй гэж Оросын эрх баригчид үзсэн нь л маш тодорхой боллоо.

ТАГ ЧИГ
Хамгийн сонирхолтой нь олон түмэн эсэргүүцсэнгүй. Хэн ч ямар ч асуулт тавихгүй, дургүйцлээ илэрхийлэхгүй, тайлбар хийхийг шаардахгүй байна. Шинэ Орос улс богино түүхэндээ өөрийн эзэмшил нутгаас анх удаа татгалзлаа гэж дахин хэлье. Хэрэв зургаан жилийн өмнө Ельциний эзэмшлийн дэглэм-ийн үед иймэрхүү юм болсон бол Төрийн Думд хилэнгийн гал
дүрэлзэж, олон зуун эх орончид галзуурахад дөхөж, урьд байгаагүй урвалт шарвалт-ын тухай мэдээг мянга мянган сэтгүүлч уудам улс орноор нэг тарааж, олон арван мянган хүн эсэргүүцлийн жагсаал хийж. Засгийн газар ч хаируулын хапуун тавган дээр байгаа юм шиг байж ядан, үүнээс өөр шийдвэр гаргаж чадаагүйнхээ шалтгааныг ард түмэндээ тайлбарлах гэж сандарч байгаа даа. Гэтэл одоо нам гүм. Цогт эх орончид нь цогт биш, мулгуучууд нь бүр ч мулгуу болсон мэт. Мужийн амбан захирагчид өөрсдийн амаргүй хувь тавиланд тархиа гашилгасаар. Сөрөг хүчний улстөрчид нь эрх мэдлийн бахим модны навчин дээр суучихаад жиргэх ч үгүй. Чөлөөт сэтгүүлчид ч амаа хамхиад, магадгүй хабаровскод хэн нэг нь эсэргүүцэж байж болох ч хэн ч түүнийг үл хайхарна.
Бээжинд юун тухай ярьж тохиролцеон талаар ам нээдэггүй. Гарын үсэг зурсан хэлэлцээрийн үг үегийг сонинд нийтэлдэггүй. Арлуудыг шилжүүлэн өгсөн тухай шийдвэр нь аль хэдийнэ гарын үсэг зурж, батламжилчихсан хэлэлцээрийн нэмэлт протокол төдий зүйл учраас түүнийг Думээр хэлэлцэх шаардлага байхгүй гэсэн яриа одоо явж байна. Өөрөөр хэлбэл, Ухаан алдах, дагжин чичрэх гэг^ажиллатаа йууейад ЙфанхуЙ манан гэдэг ажиллагаа эхэлж байна.
Намайг зөв бйлгбхыг хичээгээрэй! Оросын эрх баригчид зөв шийдвэр гаргасан гэж би үзэж байна. Маргаантай байсан нутаг дэвегэрийг Хятадад өгч хилийн асуудлыг эцэслэн зохицуулсанд талархахаас өөр аргагүй. Асуудлыг ийн шийдэхийг олон улсын эрх зүй ч шаардаж байна. Эрт орой хэзээ боловч хийх л байсан алхам. Хөрш оронтойгоо тогтоосон найрсаг дотно харилцаагаа хадгалж, тэр ард түмний итгэлийг хүлээнэ гэдэг газар нутгийнхаа өчүүхэн хэегийг авч үлдсэнээс хавьгүй илүү чухал зүйл. Сүүлчийн энэ бодол минийх биш, большевикуудын удирдагч асан В.Ульянов (Ленин)-ынх. Түүний улс төрийн цөөн ололтынх нь нэг бөгөөд одоо хэр нь ач холбогдлоо алдаагүй байгаа юм.
Тэгэхлээр асуудлын гол нь юу хийчихэв гэдэгт биш, харин яаж хийчихэв гэдэгт байгаа юм. Гаргасан шийдвэрийнхээ үндэслэлийг болгоомжлолгүйгээр ард түмэндээ хэлэх ховорхон боломж Оросын эрх баригчдад олдсоныг тэд ашиглахгүй нь бололтой.
Үүнийг бичигчийн бодлоор улиг болсон элдэв шуугиан тарилгүй зөв шийдвэр гаргаж чадсаны буруу юунд байгаа юм бэ гэж асуух хүн гарч болох юм. Тэгвэл хэл ам тариагүй нь сайн ч, олон түмнийхээ саналыг сонсоогүй нь муу явдал гэж хариулъя…

ОДОО ЯАХ БОЛ?
Ердөө гойд юм болохгүй. Амьдрал гольдролоороо л явна. Хоёр бүтэн, нэг хагас арлыг бусдад шилжүүлеэн шийдвэрийг батламжлах шаардлагатай бол Төрийн Дум батламжилж л таараа. Хабаровск нутгийнхан нэг хэсэгтээ дүрэлзэж байгаад аяндаа намжицгаана. Хэсэгхэн газар нутгаа шилжүүлеэн нь ер хэнд ч айхтар хор уршигтай явдал болохгүй. Эдийн заегийн ч, стратегийн ч хувьд мэн ялгаагүй. Ерөнхийлөгч Путиний нэр хүнд жаахан буурах биз, удалгүй өсөөд ирнэ.
Ирэх оны эхээр Оросын төрийн тэргүүн Токиод очно. Бээжинд хийсэн айлчлалын үр дүнг тэнд сайн судалсан байх нь мэдээж. Тэгээд Курилын арлуудыг Японд шилжүүлэхийг Оросын ард түмэн хэзээ ч зөвшөөрөхгүй гэсэн бодлыг бидэнд бий болгосон нь ердөө шалтаг төдий зүйл, хоосон тактик байж гэсэн тааламжтай дүгнэлт хийсэн байх болно. За яахав, эрх баригчид нь ямар шийдвэр гаргана, тэр бүхнийг Оросын ард түмэн зөвшөөрнө.
Токиод очиход нь Японы нөхөд Путинд ер бусын хүчтэй шахалт үзүүлэх нь илт. Харин Путин умардын араншинтай чадмаг дипломатч болохоор яаж ийгээд аргалах биз ээ.
(өнөөдөр 2004.11.10 263)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments
Back to top button