Тэрбээр нэгэн биеийн эрх ашгийг огоорч

Харин армид Улс төрийн газар гэж байв.
Одоо бол энэ үг хамгийн гүйлгээ сайтай, түүгээр ч барахгүй бараг хүн бүрийн амны уншлага болоод байна. Өөрийнх нь санаанд нийцээгүй үг хэлэхэд л Улстөржлөө, чи гэх нь халаг. Тэгэхдээ энэ удаад бид улс төр гэсэн үг хэллэг, нэр томъёо орсон бүхний тухай буе гагцхүү Улс төрийн албан тушаал гээчийн талаарх бодлоо цухас боловч өгүүлэхийг зорив. Үүний тулд улстөрч гэж хэн болохыгхэлэх гэж оролдох нь зүйтэй мэт. Энэ талаар аливаа тодорхойлолт мэт яг таг хэлчихсэн зүйл, улстөрч гэж чухам ийм л хүнийг хэлнэ гэсэн юм ховор байдаг шиг байна. Харин нийтэд түгээмэл болсон ойлголт байдаг. Эрх мэдлийг бусадтай өрсөлдөж байж олж аваад түүнийгээ хэрэгжүүлдэг тедийгүй цаашид ч тэр эрх мэдлээ хэвээр тогтоон барьж байхын төлөө тэмидэг хүнийг улстөрч гэж бур Аристотелиин үеэс үзэж ирсэн бололтой юм. Мэдээж уг ойлголт Аристотелиин үеэс нааш агуулгын хувьд баяжсаар ирсэн байж таарна. Тэгэхлээр улстөрч гэдэг маань юуны урьд эрх мэдлийн төлөө тэмцэгч байх нь. Магадгүй энэ нь ерөөс түүний эн тэргүүний зорилго ч байхыг үгүйсгэхгүй. Энэ тэмцэгч улс төрийн тодорхой хүчнийг төлөөлөх нь эргэлзээгүй. Өөрөөр хэлбэл, ганц бие улстөрч гэж байхгүй, түүний ард үзэл бодол нэгтэй хүмүүс, түүнийг дэмҗдэг улс төрийн хүчин байх ёстой. Энэ нь нам. Тэмцэлдээд, өрсөлдөөд ялбап нам нь ч, улстөрч маань ч эрх мэдэлтэй болно. Эрх мэдэлтэй болно гэдэг чинь шийдвэр гаргахад оролцоно гэсэн үг/Зөвхөн оролцогч байх төдийгүй эцсийн шийдвэр гаргадаг буюу тухайн төвшиндөө нэгдүгээр хүн болохыг улстөрч зорино. Ийм зорилготой хүн манайд
цөөнүй бий. Тэгэхдээ тэд улстөрч мөн эсэхийг хэлэхэд Улстөрчийн нэг шалгуур нь хариуцлага хүлээх явдал. Нэгонт нэгдүгээр хүн болсон улстөрч шийдвэр гаргаад зогеохгүй хэрэгжилтийг нь өөрийн биеэр зохион байгуулж т^үнийхээ хариуцлагыг үүрэх ёстой. Түүнд нэгэн биеийн эрх аши, хар амиа бодох гэж байх ёегүй байдаг. Хариуцлага гэдэг бол амлалт биш, харин буруу үйлдэл, алдаатай шийдвэрийнхээ төлөө хүлээх эдийн хийгээд ёс суртахууны хохирлыг хэлнэ. Улстөрчийн шийдвэр олон түмн! й төлөө байх ёстой. Тиим учраас түүний алдаа нь уршиг ихтэй байдаг. Олон гүмнийг хохироосныхоо төлөө хүлээх харпуцлага нь ёс суртахуун, эд материалынхаар зогеохгүй түүний амь настай ч дүйж болно. Улстөрч амь насаа алдах нь дэлхий дахинд тохиолдсоор байгаа. Гэхдээ алдааныхаа төлөө улстөрчийн хүлээдэг хамгийн түгээмэл хариуцлага нь нэрийг нь дэвшүүлэхгүй байх, сонгуульд ялагдах юм. Хэрэв нам ялагдвап өнгөрсөн хугацаанд тухайн улс төрийн хүчнээс явуулсан бодлого, хэрэгжүүлеэн арга хэмжээ, хийсэн ажил олон түмний ихэнхийнх нь санаанд нийцээгүй хэрэг. Тэгээд олон түмэн үнэлгээгээ өгч, улстөрчдөд хариуцлагыг нь хүлээлгэж буй нь энэ. Энэ нь сонгуульд өрсөлдсөн хувь хүнд ч хамаарна. Нэг эмч буруу эмчлээд юм уу өвчтөндөө хайхрамжгүй хаңцсанаас, мэргэжлийң алдаа гаргаснаас хүний амь хохироовол муу ажилласныхаа төлөө хариуцлага хүлээнэ. Тэгвэл Эрүүл мэндийн сайд нь түүнийг муу удирдсаныхаа төлөө хариуцлага үүрнэ. Сайд хүн салбараа нийгэм, олон түмний өмнө амь бие, нэр төрөөрөө хариуцах ёстой. Гэтэл манайд сэнтий рүү нь тэмүүлэхээс биш ажил унагавал оногдох хатуу хариуцлагыг нь огоордог байдал түгээмэл байгаа. Хичнээн өндэр суудапд суувап хариуцлагаас төдийчинээ хялбархан мултарна гэж манай улстөрчид үздэг. Өнөөдөр УИХ-ын гишүүн, сайд болсон өчигдрийн бизнесмэн өөрийгөө улстөрч гэж хэлэхээс ечүүхэн ч зовдоггүй хэрнээ хариуцлагын тухай толгойд нь огт байдаггүй. Сэнтийг халхавч, өмгөөлөгч, хамгаалагч болгодог. Ийм улсыг улстөрчийн арьс нөмөрсөн луйварчид гэлтэй.
Улс төрийн албан тушаал нь улстөрчтэй салшгүй холбоотой бөгөөд төрөөр дамжин эрх мэдлийг хэрэгжүүддэг. Төрийн апба их эрт үүсчээ. Харин улс орон бүрт харилцан адилгүй байж. Монгол Улсад энэ албыг 3500 жилийн өмнөөс байсан гэж үзэх нь бий. Гэхдээ IX зуунд төлөвшсөн Германы эзэнт улсын төрийн албаны тогтолцоог одоо дэлхийн улс орнууд жишиг болгон хэрэглэдэг гэж ярьдаг. 1920 он хүртэл амьдарсан, Германы эрдэмтэн Макс Вебер төрийн албан хаагчийн баримтлах зарчим гээчийг бий болгосон байна. Түүнд төрийн албан хаагч нь улс төрийн апь ч хүчинтэй төвийг сахиж, өөрийн үзэл бодлыг огоорч, улс төрийн аль нэг намд үйлчлэхгүй байх, нийтийн үйлсийн төлөө өөрийгөө золиослох сэтгэлийн тэнхээтэй байх тухай өгүүлеэн байжээ.
Тэгвэл улс төрийн албан тушаалтан нь үүнээс арай өөр зарчим баримталж ирж. Тухайлбал, улс төрийн албан тушаалтан нь заавал улс төрийн аль нэг хүчний харьяалалд байж, түүнийхээ дотор хүлээн зөвшөөрөгдөөд дэвшин гарч ирж үзэл баримтлалд нь үнэнч зүтгэнэ. Манай улсад улс төрийн албан тушаалтан гэдэг ойлголтыг анх 1990-ээд оны эхээр Төрийн албаны тухай хуульд бий болгосон. Тэгэхдээ Веберийнхтэй ижил төстэй зарчмыг үндсэн шугамаа болгосон гэж зарим судлаач үздэг. Улс төрийн албан тушаал сонгуулийн үр дүнгээс шууд хамааралтай байдаг. Тодруулбал халагдах, солигдох нь сонгуулийн үр дүнгээр шийдэгддэг гэсэн үг. Манайд Ерөнхийлөгчөөс доош уруудаад багийн Засаг дарга хүртэл олон албан тушаалтныг сонгуулийн үр дүнгээр сонгож, томилдог. Энэ бүхнийг бид улс төрийн албан тушаалд ажиллаж буй хүн гэж үздэг.
Америкт зөвхөн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үр дүнгээс хамаарч солигддог, өөрөөр хэлбэл, Ерөнхийлөгч гомилдог албан тушаал 2000-3000 байдаг гэсэн баримт бий. Түүгээр ч үл барам гадаад овнуудад суухЭлчин сайд нартаа ялгавартай ханддаг. Дэлхийн бодлогыг тодорхойлоход нөлеө бүхий орнуудад суух Элчин сайдын суудлыг улс төркйн албан тушаал гэж онцгойлон үздэг. Бусад орнуудад мэргэжлийн дипломатчдыг томилдог юм гэсэн. Манайд төрийн албан хаагч 120000 байгаа. Үүнийг 90000 хүртэл цөөлнө гэсэн яриа явж буй.
Улс төрийн албан тушаалтан дотроо эцсийн шийдвэр гаргадаг, гаргадаггүй гэсэн ялгаа бас бий. Жишээ нь Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайдын зөвлөхүүд эцсийн шийдвэр гаргадаггүй улс төрийн албан тушаалтан мэн. Улс төрийн ажилтнуудыг намаар төсөөлдөг хэдий ч тэд төрийн улс төрийн албан тушаалд ажиллах болмогцоо нийтийн эрх ашгийг төлөөлөх ёстой байдаг. Улс төрийн албан тушаал нь намын хийгээд төрийн гэж дотроо бас хуваагдана. Намын улс төрийн албан тушаалтан улс төрийн зорилготой ажилладаг. Тэгвэл УИХ-ын гишүүн нь төрийн улс төрийн албан тушаалтан юм. Иймээс тэр нийт сонгогчийн эрх ашгийн төлөө ажиллах ёстой. Тэд нийтийн эрх ашгийг намынхаас илүү үзэх учиргүй. Гэтэл манайд ингэж ажиллавал түүнийг намын эрх ашгаас урвасан гэж үздэг. Ийм учраас гишүүд нь намынхаа эрх ашгийг нийтийнхээс илүүд үзэж намын сонирхлын үүднээс худлаа хэлдэг, хуулиа буруу тайлбарладаг. Ингэж нам нь нөлөөлж төрийн улс төрийн албан тушаалтны мэн чанарыг алдуулж байна. Төрийн улс төрийн албан тушаал нь төрийн жинхэнэ албанаас өөр. Үүнийг ялгаж салгаж байх нь чухал. Төрийн улс төрийн албан тушаалтан бол төрийн жинхэнэ албан хаагч биш. Түүний хашиж буй апба нь ч угаасаа төрийн жинхэнэ алба биш юм. Төрийн жинхэнэ албан хаагч нь засаг, төрийн албыг өөрийн мэргэжил болгож эрхэлдэг, төрийн өмнөөс нийгэмд үйлчилгээг үзүүлдэг, шалгарсан хүмүүс байх учиртай. Эднийг сонгуулийн үр дүнгээр халах, солих ёегүй. Эднийг мэргэшсэн түшмэд гэж хэлж болох бөгөөд улс төрийн албан тушаалтан нь тэдний эрхэнд хамаа бусаар халдах нь цээртэй. Ингэх нь төрийг сүйтгэдэг.
(өнөөдөр 2004.11.15 267)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Тэрбээр нэгэн биеийн эрх ашгийг огоорч

Харин армид Улс төрийн газар гэж байв.
Одоо бол энэ үг хамгийн гүйлгээ сайтай, түүгээр ч барахгүй бараг хүн бүрийн амны уншлага болоод байна. Өөрийнх нь санаанд нийцээгүй үг хэлэхэд л Улстөржлөө, чи гэх нь халаг. Тэгэхдээ энэ удаад бид улс төр гэсэн үг хэллэг, нэр томъёо орсон бүхний тухай буе гагцхүү Улс төрийн албан тушаал гээчийн талаарх бодлоо цухас боловч өгүүлэхийг зорив. Үүний тулд улстөрч гэж хэн болохыгхэлэх гэж оролдох нь зүйтэй мэт. Энэ талаар аливаа тодорхойлолт мэт яг таг хэлчихсэн зүйл, улстөрч гэж чухам ийм л хүнийг хэлнэ гэсэн юм ховор байдаг шиг байна. Харин нийтэд түгээмэл болсон ойлголт байдаг. Эрх мэдлийг бусадтай өрсөлдөж байж олж аваад түүнийгээ хэрэгжүүлдэг тедийгүй цаашид ч тэр эрх мэдлээ хэвээр тогтоон барьж байхын төлөө тэмидэг хүнийг улстөрч гэж бур Аристотелиин үеэс үзэж ирсэн бололтой юм. Мэдээж уг ойлголт Аристотелиин үеэс нааш агуулгын хувьд баяжсаар ирсэн байж таарна. Тэгэхлээр улстөрч гэдэг маань юуны урьд эрх мэдлийн төлөө тэмцэгч байх нь. Магадгүй энэ нь ерөөс түүний эн тэргүүний зорилго ч байхыг үгүйсгэхгүй. Энэ тэмцэгч улс төрийн тодорхой хүчнийг төлөөлөх нь эргэлзээгүй. Өөрөөр хэлбэл, ганц бие улстөрч гэж байхгүй, түүний ард үзэл бодол нэгтэй хүмүүс, түүнийг дэмҗдэг улс төрийн хүчин байх ёстой. Энэ нь нам. Тэмцэлдээд, өрсөлдөөд ялбап нам нь ч, улстөрч маань ч эрх мэдэлтэй болно. Эрх мэдэлтэй болно гэдэг чинь шийдвэр гаргахад оролцоно гэсэн үг/Зөвхөн оролцогч байх төдийгүй эцсийн шийдвэр гаргадаг буюу тухайн төвшиндөө нэгдүгээр хүн болохыг улстөрч зорино. Ийм зорилготой хүн манайд
цөөнүй бий. Тэгэхдээ тэд улстөрч мөн эсэхийг хэлэхэд Улстөрчийн нэг шалгуур нь хариуцлага хүлээх явдал. Нэгонт нэгдүгээр хүн болсон улстөрч шийдвэр гаргаад зогеохгүй хэрэгжилтийг нь өөрийн биеэр зохион байгуулж т^үнийхээ хариуцлагыг үүрэх ёстой. Түүнд нэгэн биеийн эрх аши, хар амиа бодох гэж байх ёегүй байдаг. Хариуцлага гэдэг бол амлалт биш, харин буруу үйлдэл, алдаатай шийдвэрийнхээ төлөө хүлээх эдийн хийгээд ёс суртахууны хохирлыг хэлнэ. Улстөрчийн шийдвэр олон түмн! й төлөө байх ёстой. Тиим учраас түүний алдаа нь уршиг ихтэй байдаг. Олон гүмнийг хохироосныхоо төлөө хүлээх харпуцлага нь ёс суртахуун, эд материалынхаар зогеохгүй түүний амь настай ч дүйж болно. Улстөрч амь насаа алдах нь дэлхий дахинд тохиолдсоор байгаа. Гэхдээ алдааныхаа төлөө улстөрчийн хүлээдэг хамгийн түгээмэл хариуцлага нь нэрийг нь дэвшүүлэхгүй байх, сонгуульд ялагдах юм. Хэрэв нам ялагдвап өнгөрсөн хугацаанд тухайн улс төрийн хүчнээс явуулсан бодлого, хэрэгжүүлеэн арга хэмжээ, хийсэн ажил олон түмний ихэнхийнх нь санаанд нийцээгүй хэрэг. Тэгээд олон түмэн үнэлгээгээ өгч, улстөрчдөд хариуцлагыг нь хүлээлгэж буй нь энэ. Энэ нь сонгуульд өрсөлдсөн хувь хүнд ч хамаарна. Нэг эмч буруу эмчлээд юм уу өвчтөндөө хайхрамжгүй хаңцсанаас, мэргэжлийң алдаа гаргаснаас хүний амь хохироовол муу ажилласныхаа төлөө хариуцлага хүлээнэ. Тэгвэл Эрүүл мэндийн сайд нь түүнийг муу удирдсаныхаа төлөө хариуцлага үүрнэ. Сайд хүн салбараа нийгэм, олон түмний өмнө амь бие, нэр төрөөрөө хариуцах ёстой. Гэтэл манайд сэнтий рүү нь тэмүүлэхээс биш ажил унагавал оногдох хатуу хариуцлагыг нь огоордог байдал түгээмэл байгаа. Хичнээн өндэр суудапд суувап хариуцлагаас төдийчинээ хялбархан мултарна гэж манай улстөрчид үздэг. Өнөөдөр УИХ-ын гишүүн, сайд болсон өчигдрийн бизнесмэн өөрийгөө улстөрч гэж хэлэхээс ечүүхэн ч зовдоггүй хэрнээ хариуцлагын тухай толгойд нь огт байдаггүй. Сэнтийг халхавч, өмгөөлөгч, хамгаалагч болгодог. Ийм улсыг улстөрчийн арьс нөмөрсөн луйварчид гэлтэй.
Улс төрийн албан тушаал нь улстөрчтэй салшгүй холбоотой бөгөөд төрөөр дамжин эрх мэдлийг хэрэгжүүддэг. Төрийн апба их эрт үүсчээ. Харин улс орон бүрт харилцан адилгүй байж. Монгол Улсад энэ албыг 3500 жилийн өмнөөс байсан гэж үзэх нь бий. Гэхдээ IX зуунд төлөвшсөн Германы эзэнт улсын төрийн албаны тогтолцоог одоо дэлхийн улс орнууд жишиг болгон хэрэглэдэг гэж ярьдаг. 1920 он хүртэл амьдарсан, Германы эрдэмтэн Макс Вебер төрийн албан хаагчийн баримтлах зарчим гээчийг бий болгосон байна. Түүнд төрийн албан хаагч нь улс төрийн апь ч хүчинтэй төвийг сахиж, өөрийн үзэл бодлыг огоорч, улс төрийн аль нэг намд үйлчлэхгүй байх, нийтийн үйлсийн төлөө өөрийгөө золиослох сэтгэлийн тэнхээтэй байх тухай өгүүлеэн байжээ.
Тэгвэл улс төрийн албан тушаалтан нь үүнээс арай өөр зарчим баримталж ирж. Тухайлбал, улс төрийн албан тушаалтан нь заавал улс төрийн аль нэг хүчний харьяалалд байж, түүнийхээ дотор хүлээн зөвшөөрөгдөөд дэвшин гарч ирж үзэл баримтлалд нь үнэнч зүтгэнэ. Манай улсад улс төрийн албан тушаалтан гэдэг ойлголтыг анх 1990-ээд оны эхээр Төрийн албаны тухай хуульд бий болгосон. Тэгэхдээ Веберийнхтэй ижил төстэй зарчмыг үндсэн шугамаа болгосон гэж зарим судлаач үздэг. Улс төрийн албан тушаал сонгуулийн үр дүнгээс шууд хамааралтай байдаг. Тодруулбал халагдах, солигдох нь сонгуулийн үр дүнгээр шийдэгддэг гэсэн үг. Манайд Ерөнхийлөгчөөс доош уруудаад багийн Засаг дарга хүртэл олон албан тушаалтныг сонгуулийн үр дүнгээр сонгож, томилдог. Энэ бүхнийг бид улс төрийн албан тушаалд ажиллаж буй хүн гэж үздэг.
Америкт зөвхөн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үр дүнгээс хамаарч солигддог, өөрөөр хэлбэл, Ерөнхийлөгч гомилдог албан тушаал 2000-3000 байдаг гэсэн баримт бий. Түүгээр ч үл барам гадаад овнуудад суухЭлчин сайд нартаа ялгавартай ханддаг. Дэлхийн бодлогыг тодорхойлоход нөлеө бүхий орнуудад суух Элчин сайдын суудлыг улс төркйн албан тушаал гэж онцгойлон үздэг. Бусад орнуудад мэргэжлийн дипломатчдыг томилдог юм гэсэн. Манайд төрийн албан хаагч 120000 байгаа. Үүнийг 90000 хүртэл цөөлнө гэсэн яриа явж буй.
Улс төрийн албан тушаалтан дотроо эцсийн шийдвэр гаргадаг, гаргадаггүй гэсэн ялгаа бас бий. Жишээ нь Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайдын зөвлөхүүд эцсийн шийдвэр гаргадаггүй улс төрийн албан тушаалтан мэн. Улс төрийн ажилтнуудыг намаар төсөөлдөг хэдий ч тэд төрийн улс төрийн албан тушаалд ажиллах болмогцоо нийтийн эрх ашгийг төлөөлөх ёстой байдаг. Улс төрийн албан тушаал нь намын хийгээд төрийн гэж дотроо бас хуваагдана. Намын улс төрийн албан тушаалтан улс төрийн зорилготой ажилладаг. Тэгвэл УИХ-ын гишүүн нь төрийн улс төрийн албан тушаалтан юм. Иймээс тэр нийт сонгогчийн эрх ашгийн төлөө ажиллах ёстой. Тэд нийтийн эрх ашгийг намынхаас илүү үзэх учиргүй. Гэтэл манайд ингэж ажиллавал түүнийг намын эрх ашгаас урвасан гэж үздэг. Ийм учраас гишүүд нь намынхаа эрх ашгийг нийтийнхээс илүүд үзэж намын сонирхлын үүднээс худлаа хэлдэг, хуулиа буруу тайлбарладаг. Ингэж нам нь нөлөөлж төрийн улс төрийн албан тушаалтны мэн чанарыг алдуулж байна. Төрийн улс төрийн албан тушаал нь төрийн жинхэнэ албанаас өөр. Үүнийг ялгаж салгаж байх нь чухал. Төрийн улс төрийн албан тушаалтан бол төрийн жинхэнэ албан хаагч биш. Түүний хашиж буй апба нь ч угаасаа төрийн жинхэнэ алба биш юм. Төрийн жинхэнэ албан хаагч нь засаг, төрийн албыг өөрийн мэргэжил болгож эрхэлдэг, төрийн өмнөөс нийгэмд үйлчилгээг үзүүлдэг, шалгарсан хүмүүс байх учиртай. Эднийг сонгуулийн үр дүнгээр халах, солих ёегүй. Эднийг мэргэшсэн түшмэд гэж хэлж болох бөгөөд улс төрийн албан тушаалтан нь тэдний эрхэнд хамаа бусаар халдах нь цээртэй. Ингэх нь төрийг сүйтгэдэг.
(өнөөдөр 2004.11.15 267)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Тэрбээр нэгэн биеийн эрх ашгийг огоорч

Харин армид Улс төрийн газар гэж байв.
Одоо бол энэ үг хамгийн гүйлгээ сайтай, түүгээр ч барахгүй бараг хүн бүрийн амны уншлага болоод байна. Өөрийнх нь санаанд нийцээгүй үг хэлэхэд л Улстөржлөө, чи гэх нь халаг. Тэгэхдээ энэ удаад бид улс төр гэсэн үг хэллэг, нэр томъёо орсон бүхний тухай буе гагцхүү Улс төрийн албан тушаал гээчийн талаарх бодлоо цухас боловч өгүүлэхийг зорив. Үүний тулд улстөрч гэж хэн болохыгхэлэх гэж оролдох нь зүйтэй мэт. Энэ талаар аливаа тодорхойлолт мэт яг таг хэлчихсэн зүйл, улстөрч гэж чухам ийм л хүнийг хэлнэ гэсэн юм ховор байдаг шиг байна. Харин нийтэд түгээмэл болсон ойлголт байдаг. Эрх мэдлийг бусадтай өрсөлдөж байж олж аваад түүнийгээ хэрэгжүүлдэг тедийгүй цаашид ч тэр эрх мэдлээ хэвээр тогтоон барьж байхын төлөө тэмидэг хүнийг улстөрч гэж бур Аристотелиин үеэс үзэж ирсэн бололтой юм. Мэдээж уг ойлголт Аристотелиин үеэс нааш агуулгын хувьд баяжсаар ирсэн байж таарна. Тэгэхлээр улстөрч гэдэг маань юуны урьд эрх мэдлийн төлөө тэмцэгч байх нь. Магадгүй энэ нь ерөөс түүний эн тэргүүний зорилго ч байхыг үгүйсгэхгүй. Энэ тэмцэгч улс төрийн тодорхой хүчнийг төлөөлөх нь эргэлзээгүй. Өөрөөр хэлбэл, ганц бие улстөрч гэж байхгүй, түүний ард үзэл бодол нэгтэй хүмүүс, түүнийг дэмҗдэг улс төрийн хүчин байх ёстой. Энэ нь нам. Тэмцэлдээд, өрсөлдөөд ялбап нам нь ч, улстөрч маань ч эрх мэдэлтэй болно. Эрх мэдэлтэй болно гэдэг чинь шийдвэр гаргахад оролцоно гэсэн үг/Зөвхөн оролцогч байх төдийгүй эцсийн шийдвэр гаргадаг буюу тухайн төвшиндөө нэгдүгээр хүн болохыг улстөрч зорино. Ийм зорилготой хүн манайд
цөөнүй бий. Тэгэхдээ тэд улстөрч мөн эсэхийг хэлэхэд Улстөрчийн нэг шалгуур нь хариуцлага хүлээх явдал. Нэгонт нэгдүгээр хүн болсон улстөрч шийдвэр гаргаад зогеохгүй хэрэгжилтийг нь өөрийн биеэр зохион байгуулж т^үнийхээ хариуцлагыг үүрэх ёстой. Түүнд нэгэн биеийн эрх аши, хар амиа бодох гэж байх ёегүй байдаг. Хариуцлага гэдэг бол амлалт биш, харин буруу үйлдэл, алдаатай шийдвэрийнхээ төлөө хүлээх эдийн хийгээд ёс суртахууны хохирлыг хэлнэ. Улстөрчийн шийдвэр олон түмн! й төлөө байх ёстой. Тиим учраас түүний алдаа нь уршиг ихтэй байдаг. Олон гүмнийг хохироосныхоо төлөө хүлээх харпуцлага нь ёс суртахуун, эд материалынхаар зогеохгүй түүний амь настай ч дүйж болно. Улстөрч амь насаа алдах нь дэлхий дахинд тохиолдсоор байгаа. Гэхдээ алдааныхаа төлөө улстөрчийн хүлээдэг хамгийн түгээмэл хариуцлага нь нэрийг нь дэвшүүлэхгүй байх, сонгуульд ялагдах юм. Хэрэв нам ялагдвап өнгөрсөн хугацаанд тухайн улс төрийн хүчнээс явуулсан бодлого, хэрэгжүүлеэн арга хэмжээ, хийсэн ажил олон түмний ихэнхийнх нь санаанд нийцээгүй хэрэг. Тэгээд олон түмэн үнэлгээгээ өгч, улстөрчдөд хариуцлагыг нь хүлээлгэж буй нь энэ. Энэ нь сонгуульд өрсөлдсөн хувь хүнд ч хамаарна. Нэг эмч буруу эмчлээд юм уу өвчтөндөө хайхрамжгүй хаңцсанаас, мэргэжлийң алдаа гаргаснаас хүний амь хохироовол муу ажилласныхаа төлөө хариуцлага хүлээнэ. Тэгвэл Эрүүл мэндийн сайд нь түүнийг муу удирдсаныхаа төлөө хариуцлага үүрнэ. Сайд хүн салбараа нийгэм, олон түмний өмнө амь бие, нэр төрөөрөө хариуцах ёстой. Гэтэл манайд сэнтий рүү нь тэмүүлэхээс биш ажил унагавал оногдох хатуу хариуцлагыг нь огоордог байдал түгээмэл байгаа. Хичнээн өндэр суудапд суувап хариуцлагаас төдийчинээ хялбархан мултарна гэж манай улстөрчид үздэг. Өнөөдөр УИХ-ын гишүүн, сайд болсон өчигдрийн бизнесмэн өөрийгөө улстөрч гэж хэлэхээс ечүүхэн ч зовдоггүй хэрнээ хариуцлагын тухай толгойд нь огт байдаггүй. Сэнтийг халхавч, өмгөөлөгч, хамгаалагч болгодог. Ийм улсыг улстөрчийн арьс нөмөрсөн луйварчид гэлтэй.
Улс төрийн албан тушаал нь улстөрчтэй салшгүй холбоотой бөгөөд төрөөр дамжин эрх мэдлийг хэрэгжүүддэг. Төрийн апба их эрт үүсчээ. Харин улс орон бүрт харилцан адилгүй байж. Монгол Улсад энэ албыг 3500 жилийн өмнөөс байсан гэж үзэх нь бий. Гэхдээ IX зуунд төлөвшсөн Германы эзэнт улсын төрийн албаны тогтолцоог одоо дэлхийн улс орнууд жишиг болгон хэрэглэдэг гэж ярьдаг. 1920 он хүртэл амьдарсан, Германы эрдэмтэн Макс Вебер төрийн албан хаагчийн баримтлах зарчим гээчийг бий болгосон байна. Түүнд төрийн албан хаагч нь улс төрийн апь ч хүчинтэй төвийг сахиж, өөрийн үзэл бодлыг огоорч, улс төрийн аль нэг намд үйлчлэхгүй байх, нийтийн үйлсийн төлөө өөрийгөө золиослох сэтгэлийн тэнхээтэй байх тухай өгүүлеэн байжээ.
Тэгвэл улс төрийн албан тушаалтан нь үүнээс арай өөр зарчим баримталж ирж. Тухайлбал, улс төрийн албан тушаалтан нь заавал улс төрийн аль нэг хүчний харьяалалд байж, түүнийхээ дотор хүлээн зөвшөөрөгдөөд дэвшин гарч ирж үзэл баримтлалд нь үнэнч зүтгэнэ. Манай улсад улс төрийн албан тушаалтан гэдэг ойлголтыг анх 1990-ээд оны эхээр Төрийн албаны тухай хуульд бий болгосон. Тэгэхдээ Веберийнхтэй ижил төстэй зарчмыг үндсэн шугамаа болгосон гэж зарим судлаач үздэг. Улс төрийн албан тушаал сонгуулийн үр дүнгээс шууд хамааралтай байдаг. Тодруулбал халагдах, солигдох нь сонгуулийн үр дүнгээр шийдэгддэг гэсэн үг. Манайд Ерөнхийлөгчөөс доош уруудаад багийн Засаг дарга хүртэл олон албан тушаалтныг сонгуулийн үр дүнгээр сонгож, томилдог. Энэ бүхнийг бид улс төрийн албан тушаалд ажиллаж буй хүн гэж үздэг.
Америкт зөвхөн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үр дүнгээс хамаарч солигддог, өөрөөр хэлбэл, Ерөнхийлөгч гомилдог албан тушаал 2000-3000 байдаг гэсэн баримт бий. Түүгээр ч үл барам гадаад овнуудад суухЭлчин сайд нартаа ялгавартай ханддаг. Дэлхийн бодлогыг тодорхойлоход нөлеө бүхий орнуудад суух Элчин сайдын суудлыг улс төркйн албан тушаал гэж онцгойлон үздэг. Бусад орнуудад мэргэжлийн дипломатчдыг томилдог юм гэсэн. Манайд төрийн албан хаагч 120000 байгаа. Үүнийг 90000 хүртэл цөөлнө гэсэн яриа явж буй.
Улс төрийн албан тушаалтан дотроо эцсийн шийдвэр гаргадаг, гаргадаггүй гэсэн ялгаа бас бий. Жишээ нь Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайдын зөвлөхүүд эцсийн шийдвэр гаргадаггүй улс төрийн албан тушаалтан мэн. Улс төрийн ажилтнуудыг намаар төсөөлдөг хэдий ч тэд төрийн улс төрийн албан тушаалд ажиллах болмогцоо нийтийн эрх ашгийг төлөөлөх ёстой байдаг. Улс төрийн албан тушаал нь намын хийгээд төрийн гэж дотроо бас хуваагдана. Намын улс төрийн албан тушаалтан улс төрийн зорилготой ажилладаг. Тэгвэл УИХ-ын гишүүн нь төрийн улс төрийн албан тушаалтан юм. Иймээс тэр нийт сонгогчийн эрх ашгийн төлөө ажиллах ёстой. Тэд нийтийн эрх ашгийг намынхаас илүү үзэх учиргүй. Гэтэл манайд ингэж ажиллавал түүнийг намын эрх ашгаас урвасан гэж үздэг. Ийм учраас гишүүд нь намынхаа эрх ашгийг нийтийнхээс илүүд үзэж намын сонирхлын үүднээс худлаа хэлдэг, хуулиа буруу тайлбарладаг. Ингэж нам нь нөлөөлж төрийн улс төрийн албан тушаалтны мэн чанарыг алдуулж байна. Төрийн улс төрийн албан тушаал нь төрийн жинхэнэ албанаас өөр. Үүнийг ялгаж салгаж байх нь чухал. Төрийн улс төрийн албан тушаалтан бол төрийн жинхэнэ албан хаагч биш. Түүний хашиж буй апба нь ч угаасаа төрийн жинхэнэ алба биш юм. Төрийн жинхэнэ албан хаагч нь засаг, төрийн албыг өөрийн мэргэжил болгож эрхэлдэг, төрийн өмнөөс нийгэмд үйлчилгээг үзүүлдэг, шалгарсан хүмүүс байх учиртай. Эднийг сонгуулийн үр дүнгээр халах, солих ёегүй. Эднийг мэргэшсэн түшмэд гэж хэлж болох бөгөөд улс төрийн албан тушаалтан нь тэдний эрхэнд хамаа бусаар халдах нь цээртэй. Ингэх нь төрийг сүйтгэдэг.
(өнөөдөр 2004.11.15 267)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Тэрбээр нэгэн биеийн эрх ашгийг огоорч

Харин армид Улс төрийн газар гэж байв.
Одоо бол энэ үг хамгийн гүйлгээ сайтай, түүгээр ч барахгүй бараг хүн бүрийн амны уншлага болоод байна. Өөрийнх нь санаанд нийцээгүй үг хэлэхэд л Улстөржлөө, чи гэх нь халаг. Тэгэхдээ энэ удаад бид улс төр гэсэн үг хэллэг, нэр томъёо орсон бүхний тухай буе гагцхүү Улс төрийн албан тушаал гээчийн талаарх бодлоо цухас боловч өгүүлэхийг зорив. Үүний тулд улстөрч гэж хэн болохыгхэлэх гэж оролдох нь зүйтэй мэт. Энэ талаар аливаа тодорхойлолт мэт яг таг хэлчихсэн зүйл, улстөрч гэж чухам ийм л хүнийг хэлнэ гэсэн юм ховор байдаг шиг байна. Харин нийтэд түгээмэл болсон ойлголт байдаг. Эрх мэдлийг бусадтай өрсөлдөж байж олж аваад түүнийгээ хэрэгжүүлдэг тедийгүй цаашид ч тэр эрх мэдлээ хэвээр тогтоон барьж байхын төлөө тэмидэг хүнийг улстөрч гэж бур Аристотелиин үеэс үзэж ирсэн бололтой юм. Мэдээж уг ойлголт Аристотелиин үеэс нааш агуулгын хувьд баяжсаар ирсэн байж таарна. Тэгэхлээр улстөрч гэдэг маань юуны урьд эрх мэдлийн төлөө тэмцэгч байх нь. Магадгүй энэ нь ерөөс түүний эн тэргүүний зорилго ч байхыг үгүйсгэхгүй. Энэ тэмцэгч улс төрийн тодорхой хүчнийг төлөөлөх нь эргэлзээгүй. Өөрөөр хэлбэл, ганц бие улстөрч гэж байхгүй, түүний ард үзэл бодол нэгтэй хүмүүс, түүнийг дэмҗдэг улс төрийн хүчин байх ёстой. Энэ нь нам. Тэмцэлдээд, өрсөлдөөд ялбап нам нь ч, улстөрч маань ч эрх мэдэлтэй болно. Эрх мэдэлтэй болно гэдэг чинь шийдвэр гаргахад оролцоно гэсэн үг/Зөвхөн оролцогч байх төдийгүй эцсийн шийдвэр гаргадаг буюу тухайн төвшиндөө нэгдүгээр хүн болохыг улстөрч зорино. Ийм зорилготой хүн манайд
цөөнүй бий. Тэгэхдээ тэд улстөрч мөн эсэхийг хэлэхэд Улстөрчийн нэг шалгуур нь хариуцлага хүлээх явдал. Нэгонт нэгдүгээр хүн болсон улстөрч шийдвэр гаргаад зогеохгүй хэрэгжилтийг нь өөрийн биеэр зохион байгуулж т^үнийхээ хариуцлагыг үүрэх ёстой. Түүнд нэгэн биеийн эрх аши, хар амиа бодох гэж байх ёегүй байдаг. Хариуцлага гэдэг бол амлалт биш, харин буруу үйлдэл, алдаатай шийдвэрийнхээ төлөө хүлээх эдийн хийгээд ёс суртахууны хохирлыг хэлнэ. Улстөрчийн шийдвэр олон түмн! й төлөө байх ёстой. Тиим учраас түүний алдаа нь уршиг ихтэй байдаг. Олон гүмнийг хохироосныхоо төлөө хүлээх харпуцлага нь ёс суртахуун, эд материалынхаар зогеохгүй түүний амь настай ч дүйж болно. Улстөрч амь насаа алдах нь дэлхий дахинд тохиолдсоор байгаа. Гэхдээ алдааныхаа төлөө улстөрчийн хүлээдэг хамгийн түгээмэл хариуцлага нь нэрийг нь дэвшүүлэхгүй байх, сонгуульд ялагдах юм. Хэрэв нам ялагдвап өнгөрсөн хугацаанд тухайн улс төрийн хүчнээс явуулсан бодлого, хэрэгжүүлеэн арга хэмжээ, хийсэн ажил олон түмний ихэнхийнх нь санаанд нийцээгүй хэрэг. Тэгээд олон түмэн үнэлгээгээ өгч, улстөрчдөд хариуцлагыг нь хүлээлгэж буй нь энэ. Энэ нь сонгуульд өрсөлдсөн хувь хүнд ч хамаарна. Нэг эмч буруу эмчлээд юм уу өвчтөндөө хайхрамжгүй хаңцсанаас, мэргэжлийң алдаа гаргаснаас хүний амь хохироовол муу ажилласныхаа төлөө хариуцлага хүлээнэ. Тэгвэл Эрүүл мэндийн сайд нь түүнийг муу удирдсаныхаа төлөө хариуцлага үүрнэ. Сайд хүн салбараа нийгэм, олон түмний өмнө амь бие, нэр төрөөрөө хариуцах ёстой. Гэтэл манайд сэнтий рүү нь тэмүүлэхээс биш ажил унагавал оногдох хатуу хариуцлагыг нь огоордог байдал түгээмэл байгаа. Хичнээн өндэр суудапд суувап хариуцлагаас төдийчинээ хялбархан мултарна гэж манай улстөрчид үздэг. Өнөөдөр УИХ-ын гишүүн, сайд болсон өчигдрийн бизнесмэн өөрийгөө улстөрч гэж хэлэхээс ечүүхэн ч зовдоггүй хэрнээ хариуцлагын тухай толгойд нь огт байдаггүй. Сэнтийг халхавч, өмгөөлөгч, хамгаалагч болгодог. Ийм улсыг улстөрчийн арьс нөмөрсөн луйварчид гэлтэй.
Улс төрийн албан тушаал нь улстөрчтэй салшгүй холбоотой бөгөөд төрөөр дамжин эрх мэдлийг хэрэгжүүддэг. Төрийн апба их эрт үүсчээ. Харин улс орон бүрт харилцан адилгүй байж. Монгол Улсад энэ албыг 3500 жилийн өмнөөс байсан гэж үзэх нь бий. Гэхдээ IX зуунд төлөвшсөн Германы эзэнт улсын төрийн албаны тогтолцоог одоо дэлхийн улс орнууд жишиг болгон хэрэглэдэг гэж ярьдаг. 1920 он хүртэл амьдарсан, Германы эрдэмтэн Макс Вебер төрийн албан хаагчийн баримтлах зарчим гээчийг бий болгосон байна. Түүнд төрийн албан хаагч нь улс төрийн апь ч хүчинтэй төвийг сахиж, өөрийн үзэл бодлыг огоорч, улс төрийн аль нэг намд үйлчлэхгүй байх, нийтийн үйлсийн төлөө өөрийгөө золиослох сэтгэлийн тэнхээтэй байх тухай өгүүлеэн байжээ.
Тэгвэл улс төрийн албан тушаалтан нь үүнээс арай өөр зарчим баримталж ирж. Тухайлбал, улс төрийн албан тушаалтан нь заавал улс төрийн аль нэг хүчний харьяалалд байж, түүнийхээ дотор хүлээн зөвшөөрөгдөөд дэвшин гарч ирж үзэл баримтлалд нь үнэнч зүтгэнэ. Манай улсад улс төрийн албан тушаалтан гэдэг ойлголтыг анх 1990-ээд оны эхээр Төрийн албаны тухай хуульд бий болгосон. Тэгэхдээ Веберийнхтэй ижил төстэй зарчмыг үндсэн шугамаа болгосон гэж зарим судлаач үздэг. Улс төрийн албан тушаал сонгуулийн үр дүнгээс шууд хамааралтай байдаг. Тодруулбал халагдах, солигдох нь сонгуулийн үр дүнгээр шийдэгддэг гэсэн үг. Манайд Ерөнхийлөгчөөс доош уруудаад багийн Засаг дарга хүртэл олон албан тушаалтныг сонгуулийн үр дүнгээр сонгож, томилдог. Энэ бүхнийг бид улс төрийн албан тушаалд ажиллаж буй хүн гэж үздэг.
Америкт зөвхөн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үр дүнгээс хамаарч солигддог, өөрөөр хэлбэл, Ерөнхийлөгч гомилдог албан тушаал 2000-3000 байдаг гэсэн баримт бий. Түүгээр ч үл барам гадаад овнуудад суухЭлчин сайд нартаа ялгавартай ханддаг. Дэлхийн бодлогыг тодорхойлоход нөлеө бүхий орнуудад суух Элчин сайдын суудлыг улс төркйн албан тушаал гэж онцгойлон үздэг. Бусад орнуудад мэргэжлийн дипломатчдыг томилдог юм гэсэн. Манайд төрийн албан хаагч 120000 байгаа. Үүнийг 90000 хүртэл цөөлнө гэсэн яриа явж буй.
Улс төрийн албан тушаалтан дотроо эцсийн шийдвэр гаргадаг, гаргадаггүй гэсэн ялгаа бас бий. Жишээ нь Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайдын зөвлөхүүд эцсийн шийдвэр гаргадаггүй улс төрийн албан тушаалтан мэн. Улс төрийн ажилтнуудыг намаар төсөөлдөг хэдий ч тэд төрийн улс төрийн албан тушаалд ажиллах болмогцоо нийтийн эрх ашгийг төлөөлөх ёстой байдаг. Улс төрийн албан тушаал нь намын хийгээд төрийн гэж дотроо бас хуваагдана. Намын улс төрийн албан тушаалтан улс төрийн зорилготой ажилладаг. Тэгвэл УИХ-ын гишүүн нь төрийн улс төрийн албан тушаалтан юм. Иймээс тэр нийт сонгогчийн эрх ашгийн төлөө ажиллах ёстой. Тэд нийтийн эрх ашгийг намынхаас илүү үзэх учиргүй. Гэтэл манайд ингэж ажиллавал түүнийг намын эрх ашгаас урвасан гэж үздэг. Ийм учраас гишүүд нь намынхаа эрх ашгийг нийтийнхээс илүүд үзэж намын сонирхлын үүднээс худлаа хэлдэг, хуулиа буруу тайлбарладаг. Ингэж нам нь нөлөөлж төрийн улс төрийн албан тушаалтны мэн чанарыг алдуулж байна. Төрийн улс төрийн албан тушаал нь төрийн жинхэнэ албанаас өөр. Үүнийг ялгаж салгаж байх нь чухал. Төрийн улс төрийн албан тушаалтан бол төрийн жинхэнэ албан хаагч биш. Түүний хашиж буй апба нь ч угаасаа төрийн жинхэнэ алба биш юм. Төрийн жинхэнэ албан хаагч нь засаг, төрийн албыг өөрийн мэргэжил болгож эрхэлдэг, төрийн өмнөөс нийгэмд үйлчилгээг үзүүлдэг, шалгарсан хүмүүс байх учиртай. Эднийг сонгуулийн үр дүнгээр халах, солих ёегүй. Эднийг мэргэшсэн түшмэд гэж хэлж болох бөгөөд улс төрийн албан тушаалтан нь тэдний эрхэнд хамаа бусаар халдах нь цээртэй. Ингэх нь төрийг сүйтгэдэг.
(өнөөдөр 2004.11.15 267)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Тэрбээр нэгэн биеийн эрх ашгийг огоорч

Харин армид Улс төрийн газар гэж байв.
Одоо бол энэ үг хамгийн гүйлгээ сайтай, түүгээр ч барахгүй бараг хүн бүрийн амны уншлага болоод байна. Өөрийнх нь санаанд нийцээгүй үг хэлэхэд л Улстөржлөө, чи гэх нь халаг. Тэгэхдээ энэ удаад бид улс төр гэсэн үг хэллэг, нэр томъёо орсон бүхний тухай буе гагцхүү Улс төрийн албан тушаал гээчийн талаарх бодлоо цухас боловч өгүүлэхийг зорив. Үүний тулд улстөрч гэж хэн болохыгхэлэх гэж оролдох нь зүйтэй мэт. Энэ талаар аливаа тодорхойлолт мэт яг таг хэлчихсэн зүйл, улстөрч гэж чухам ийм л хүнийг хэлнэ гэсэн юм ховор байдаг шиг байна. Харин нийтэд түгээмэл болсон ойлголт байдаг. Эрх мэдлийг бусадтай өрсөлдөж байж олж аваад түүнийгээ хэрэгжүүлдэг тедийгүй цаашид ч тэр эрх мэдлээ хэвээр тогтоон барьж байхын төлөө тэмидэг хүнийг улстөрч гэж бур Аристотелиин үеэс үзэж ирсэн бололтой юм. Мэдээж уг ойлголт Аристотелиин үеэс нааш агуулгын хувьд баяжсаар ирсэн байж таарна. Тэгэхлээр улстөрч гэдэг маань юуны урьд эрх мэдлийн төлөө тэмцэгч байх нь. Магадгүй энэ нь ерөөс түүний эн тэргүүний зорилго ч байхыг үгүйсгэхгүй. Энэ тэмцэгч улс төрийн тодорхой хүчнийг төлөөлөх нь эргэлзээгүй. Өөрөөр хэлбэл, ганц бие улстөрч гэж байхгүй, түүний ард үзэл бодол нэгтэй хүмүүс, түүнийг дэмҗдэг улс төрийн хүчин байх ёстой. Энэ нь нам. Тэмцэлдээд, өрсөлдөөд ялбап нам нь ч, улстөрч маань ч эрх мэдэлтэй болно. Эрх мэдэлтэй болно гэдэг чинь шийдвэр гаргахад оролцоно гэсэн үг/Зөвхөн оролцогч байх төдийгүй эцсийн шийдвэр гаргадаг буюу тухайн төвшиндөө нэгдүгээр хүн болохыг улстөрч зорино. Ийм зорилготой хүн манайд
цөөнүй бий. Тэгэхдээ тэд улстөрч мөн эсэхийг хэлэхэд Улстөрчийн нэг шалгуур нь хариуцлага хүлээх явдал. Нэгонт нэгдүгээр хүн болсон улстөрч шийдвэр гаргаад зогеохгүй хэрэгжилтийг нь өөрийн биеэр зохион байгуулж т^үнийхээ хариуцлагыг үүрэх ёстой. Түүнд нэгэн биеийн эрх аши, хар амиа бодох гэж байх ёегүй байдаг. Хариуцлага гэдэг бол амлалт биш, харин буруу үйлдэл, алдаатай шийдвэрийнхээ төлөө хүлээх эдийн хийгээд ёс суртахууны хохирлыг хэлнэ. Улстөрчийн шийдвэр олон түмн! й төлөө байх ёстой. Тиим учраас түүний алдаа нь уршиг ихтэй байдаг. Олон гүмнийг хохироосныхоо төлөө хүлээх харпуцлага нь ёс суртахуун, эд материалынхаар зогеохгүй түүний амь настай ч дүйж болно. Улстөрч амь насаа алдах нь дэлхий дахинд тохиолдсоор байгаа. Гэхдээ алдааныхаа төлөө улстөрчийн хүлээдэг хамгийн түгээмэл хариуцлага нь нэрийг нь дэвшүүлэхгүй байх, сонгуульд ялагдах юм. Хэрэв нам ялагдвап өнгөрсөн хугацаанд тухайн улс төрийн хүчнээс явуулсан бодлого, хэрэгжүүлеэн арга хэмжээ, хийсэн ажил олон түмний ихэнхийнх нь санаанд нийцээгүй хэрэг. Тэгээд олон түмэн үнэлгээгээ өгч, улстөрчдөд хариуцлагыг нь хүлээлгэж буй нь энэ. Энэ нь сонгуульд өрсөлдсөн хувь хүнд ч хамаарна. Нэг эмч буруу эмчлээд юм уу өвчтөндөө хайхрамжгүй хаңцсанаас, мэргэжлийң алдаа гаргаснаас хүний амь хохироовол муу ажилласныхаа төлөө хариуцлага хүлээнэ. Тэгвэл Эрүүл мэндийн сайд нь түүнийг муу удирдсаныхаа төлөө хариуцлага үүрнэ. Сайд хүн салбараа нийгэм, олон түмний өмнө амь бие, нэр төрөөрөө хариуцах ёстой. Гэтэл манайд сэнтий рүү нь тэмүүлэхээс биш ажил унагавал оногдох хатуу хариуцлагыг нь огоордог байдал түгээмэл байгаа. Хичнээн өндэр суудапд суувап хариуцлагаас төдийчинээ хялбархан мултарна гэж манай улстөрчид үздэг. Өнөөдөр УИХ-ын гишүүн, сайд болсон өчигдрийн бизнесмэн өөрийгөө улстөрч гэж хэлэхээс ечүүхэн ч зовдоггүй хэрнээ хариуцлагын тухай толгойд нь огт байдаггүй. Сэнтийг халхавч, өмгөөлөгч, хамгаалагч болгодог. Ийм улсыг улстөрчийн арьс нөмөрсөн луйварчид гэлтэй.
Улс төрийн албан тушаал нь улстөрчтэй салшгүй холбоотой бөгөөд төрөөр дамжин эрх мэдлийг хэрэгжүүддэг. Төрийн апба их эрт үүсчээ. Харин улс орон бүрт харилцан адилгүй байж. Монгол Улсад энэ албыг 3500 жилийн өмнөөс байсан гэж үзэх нь бий. Гэхдээ IX зуунд төлөвшсөн Германы эзэнт улсын төрийн албаны тогтолцоог одоо дэлхийн улс орнууд жишиг болгон хэрэглэдэг гэж ярьдаг. 1920 он хүртэл амьдарсан, Германы эрдэмтэн Макс Вебер төрийн албан хаагчийн баримтлах зарчим гээчийг бий болгосон байна. Түүнд төрийн албан хаагч нь улс төрийн апь ч хүчинтэй төвийг сахиж, өөрийн үзэл бодлыг огоорч, улс төрийн аль нэг намд үйлчлэхгүй байх, нийтийн үйлсийн төлөө өөрийгөө золиослох сэтгэлийн тэнхээтэй байх тухай өгүүлеэн байжээ.
Тэгвэл улс төрийн албан тушаалтан нь үүнээс арай өөр зарчим баримталж ирж. Тухайлбал, улс төрийн албан тушаалтан нь заавал улс төрийн аль нэг хүчний харьяалалд байж, түүнийхээ дотор хүлээн зөвшөөрөгдөөд дэвшин гарч ирж үзэл баримтлалд нь үнэнч зүтгэнэ. Манай улсад улс төрийн албан тушаалтан гэдэг ойлголтыг анх 1990-ээд оны эхээр Төрийн албаны тухай хуульд бий болгосон. Тэгэхдээ Веберийнхтэй ижил төстэй зарчмыг үндсэн шугамаа болгосон гэж зарим судлаач үздэг. Улс төрийн албан тушаал сонгуулийн үр дүнгээс шууд хамааралтай байдаг. Тодруулбал халагдах, солигдох нь сонгуулийн үр дүнгээр шийдэгддэг гэсэн үг. Манайд Ерөнхийлөгчөөс доош уруудаад багийн Засаг дарга хүртэл олон албан тушаалтныг сонгуулийн үр дүнгээр сонгож, томилдог. Энэ бүхнийг бид улс төрийн албан тушаалд ажиллаж буй хүн гэж үздэг.
Америкт зөвхөн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үр дүнгээс хамаарч солигддог, өөрөөр хэлбэл, Ерөнхийлөгч гомилдог албан тушаал 2000-3000 байдаг гэсэн баримт бий. Түүгээр ч үл барам гадаад овнуудад суухЭлчин сайд нартаа ялгавартай ханддаг. Дэлхийн бодлогыг тодорхойлоход нөлеө бүхий орнуудад суух Элчин сайдын суудлыг улс төркйн албан тушаал гэж онцгойлон үздэг. Бусад орнуудад мэргэжлийн дипломатчдыг томилдог юм гэсэн. Манайд төрийн албан хаагч 120000 байгаа. Үүнийг 90000 хүртэл цөөлнө гэсэн яриа явж буй.
Улс төрийн албан тушаалтан дотроо эцсийн шийдвэр гаргадаг, гаргадаггүй гэсэн ялгаа бас бий. Жишээ нь Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайдын зөвлөхүүд эцсийн шийдвэр гаргадаггүй улс төрийн албан тушаалтан мэн. Улс төрийн ажилтнуудыг намаар төсөөлдөг хэдий ч тэд төрийн улс төрийн албан тушаалд ажиллах болмогцоо нийтийн эрх ашгийг төлөөлөх ёстой байдаг. Улс төрийн албан тушаал нь намын хийгээд төрийн гэж дотроо бас хуваагдана. Намын улс төрийн албан тушаалтан улс төрийн зорилготой ажилладаг. Тэгвэл УИХ-ын гишүүн нь төрийн улс төрийн албан тушаалтан юм. Иймээс тэр нийт сонгогчийн эрх ашгийн төлөө ажиллах ёстой. Тэд нийтийн эрх ашгийг намынхаас илүү үзэх учиргүй. Гэтэл манайд ингэж ажиллавал түүнийг намын эрх ашгаас урвасан гэж үздэг. Ийм учраас гишүүд нь намынхаа эрх ашгийг нийтийнхээс илүүд үзэж намын сонирхлын үүднээс худлаа хэлдэг, хуулиа буруу тайлбарладаг. Ингэж нам нь нөлөөлж төрийн улс төрийн албан тушаалтны мэн чанарыг алдуулж байна. Төрийн улс төрийн албан тушаал нь төрийн жинхэнэ албанаас өөр. Үүнийг ялгаж салгаж байх нь чухал. Төрийн улс төрийн албан тушаалтан бол төрийн жинхэнэ албан хаагч биш. Түүний хашиж буй апба нь ч угаасаа төрийн жинхэнэ алба биш юм. Төрийн жинхэнэ албан хаагч нь засаг, төрийн албыг өөрийн мэргэжил болгож эрхэлдэг, төрийн өмнөөс нийгэмд үйлчилгээг үзүүлдэг, шалгарсан хүмүүс байх учиртай. Эднийг сонгуулийн үр дүнгээр халах, солих ёегүй. Эднийг мэргэшсэн түшмэд гэж хэлж болох бөгөөд улс төрийн албан тушаалтан нь тэдний эрхэнд хамаа бусаар халдах нь цээртэй. Ингэх нь төрийг сүйтгэдэг.
(өнөөдөр 2004.11.15 267)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Тэрбээр нэгэн биеийн эрх ашгийг огоорч

Харин армид Улс төрийн газар гэж байв.
Одоо бол энэ үг хамгийн гүйлгээ сайтай, түүгээр ч барахгүй бараг хүн бүрийн амны уншлага болоод байна. Өөрийнх нь санаанд нийцээгүй үг хэлэхэд л Улстөржлөө, чи гэх нь халаг. Тэгэхдээ энэ удаад бид улс төр гэсэн үг хэллэг, нэр томъёо орсон бүхний тухай буе гагцхүү Улс төрийн албан тушаал гээчийн талаарх бодлоо цухас боловч өгүүлэхийг зорив. Үүний тулд улстөрч гэж хэн болохыгхэлэх гэж оролдох нь зүйтэй мэт. Энэ талаар аливаа тодорхойлолт мэт яг таг хэлчихсэн зүйл, улстөрч гэж чухам ийм л хүнийг хэлнэ гэсэн юм ховор байдаг шиг байна. Харин нийтэд түгээмэл болсон ойлголт байдаг. Эрх мэдлийг бусадтай өрсөлдөж байж олж аваад түүнийгээ хэрэгжүүлдэг тедийгүй цаашид ч тэр эрх мэдлээ хэвээр тогтоон барьж байхын төлөө тэмидэг хүнийг улстөрч гэж бур Аристотелиин үеэс үзэж ирсэн бололтой юм. Мэдээж уг ойлголт Аристотелиин үеэс нааш агуулгын хувьд баяжсаар ирсэн байж таарна. Тэгэхлээр улстөрч гэдэг маань юуны урьд эрх мэдлийн төлөө тэмцэгч байх нь. Магадгүй энэ нь ерөөс түүний эн тэргүүний зорилго ч байхыг үгүйсгэхгүй. Энэ тэмцэгч улс төрийн тодорхой хүчнийг төлөөлөх нь эргэлзээгүй. Өөрөөр хэлбэл, ганц бие улстөрч гэж байхгүй, түүний ард үзэл бодол нэгтэй хүмүүс, түүнийг дэмҗдэг улс төрийн хүчин байх ёстой. Энэ нь нам. Тэмцэлдээд, өрсөлдөөд ялбап нам нь ч, улстөрч маань ч эрх мэдэлтэй болно. Эрх мэдэлтэй болно гэдэг чинь шийдвэр гаргахад оролцоно гэсэн үг/Зөвхөн оролцогч байх төдийгүй эцсийн шийдвэр гаргадаг буюу тухайн төвшиндөө нэгдүгээр хүн болохыг улстөрч зорино. Ийм зорилготой хүн манайд
цөөнүй бий. Тэгэхдээ тэд улстөрч мөн эсэхийг хэлэхэд Улстөрчийн нэг шалгуур нь хариуцлага хүлээх явдал. Нэгонт нэгдүгээр хүн болсон улстөрч шийдвэр гаргаад зогеохгүй хэрэгжилтийг нь өөрийн биеэр зохион байгуулж т^үнийхээ хариуцлагыг үүрэх ёстой. Түүнд нэгэн биеийн эрх аши, хар амиа бодох гэж байх ёегүй байдаг. Хариуцлага гэдэг бол амлалт биш, харин буруу үйлдэл, алдаатай шийдвэрийнхээ төлөө хүлээх эдийн хийгээд ёс суртахууны хохирлыг хэлнэ. Улстөрчийн шийдвэр олон түмн! й төлөө байх ёстой. Тиим учраас түүний алдаа нь уршиг ихтэй байдаг. Олон гүмнийг хохироосныхоо төлөө хүлээх харпуцлага нь ёс суртахуун, эд материалынхаар зогеохгүй түүний амь настай ч дүйж болно. Улстөрч амь насаа алдах нь дэлхий дахинд тохиолдсоор байгаа. Гэхдээ алдааныхаа төлөө улстөрчийн хүлээдэг хамгийн түгээмэл хариуцлага нь нэрийг нь дэвшүүлэхгүй байх, сонгуульд ялагдах юм. Хэрэв нам ялагдвап өнгөрсөн хугацаанд тухайн улс төрийн хүчнээс явуулсан бодлого, хэрэгжүүлеэн арга хэмжээ, хийсэн ажил олон түмний ихэнхийнх нь санаанд нийцээгүй хэрэг. Тэгээд олон түмэн үнэлгээгээ өгч, улстөрчдөд хариуцлагыг нь хүлээлгэж буй нь энэ. Энэ нь сонгуульд өрсөлдсөн хувь хүнд ч хамаарна. Нэг эмч буруу эмчлээд юм уу өвчтөндөө хайхрамжгүй хаңцсанаас, мэргэжлийң алдаа гаргаснаас хүний амь хохироовол муу ажилласныхаа төлөө хариуцлага хүлээнэ. Тэгвэл Эрүүл мэндийн сайд нь түүнийг муу удирдсаныхаа төлөө хариуцлага үүрнэ. Сайд хүн салбараа нийгэм, олон түмний өмнө амь бие, нэр төрөөрөө хариуцах ёстой. Гэтэл манайд сэнтий рүү нь тэмүүлэхээс биш ажил унагавал оногдох хатуу хариуцлагыг нь огоордог байдал түгээмэл байгаа. Хичнээн өндэр суудапд суувап хариуцлагаас төдийчинээ хялбархан мултарна гэж манай улстөрчид үздэг. Өнөөдөр УИХ-ын гишүүн, сайд болсон өчигдрийн бизнесмэн өөрийгөө улстөрч гэж хэлэхээс ечүүхэн ч зовдоггүй хэрнээ хариуцлагын тухай толгойд нь огт байдаггүй. Сэнтийг халхавч, өмгөөлөгч, хамгаалагч болгодог. Ийм улсыг улстөрчийн арьс нөмөрсөн луйварчид гэлтэй.
Улс төрийн албан тушаал нь улстөрчтэй салшгүй холбоотой бөгөөд төрөөр дамжин эрх мэдлийг хэрэгжүүддэг. Төрийн апба их эрт үүсчээ. Харин улс орон бүрт харилцан адилгүй байж. Монгол Улсад энэ албыг 3500 жилийн өмнөөс байсан гэж үзэх нь бий. Гэхдээ IX зуунд төлөвшсөн Германы эзэнт улсын төрийн албаны тогтолцоог одоо дэлхийн улс орнууд жишиг болгон хэрэглэдэг гэж ярьдаг. 1920 он хүртэл амьдарсан, Германы эрдэмтэн Макс Вебер төрийн албан хаагчийн баримтлах зарчим гээчийг бий болгосон байна. Түүнд төрийн албан хаагч нь улс төрийн апь ч хүчинтэй төвийг сахиж, өөрийн үзэл бодлыг огоорч, улс төрийн аль нэг намд үйлчлэхгүй байх, нийтийн үйлсийн төлөө өөрийгөө золиослох сэтгэлийн тэнхээтэй байх тухай өгүүлеэн байжээ.
Тэгвэл улс төрийн албан тушаалтан нь үүнээс арай өөр зарчим баримталж ирж. Тухайлбал, улс төрийн албан тушаалтан нь заавал улс төрийн аль нэг хүчний харьяалалд байж, түүнийхээ дотор хүлээн зөвшөөрөгдөөд дэвшин гарч ирж үзэл баримтлалд нь үнэнч зүтгэнэ. Манай улсад улс төрийн албан тушаалтан гэдэг ойлголтыг анх 1990-ээд оны эхээр Төрийн албаны тухай хуульд бий болгосон. Тэгэхдээ Веберийнхтэй ижил төстэй зарчмыг үндсэн шугамаа болгосон гэж зарим судлаач үздэг. Улс төрийн албан тушаал сонгуулийн үр дүнгээс шууд хамааралтай байдаг. Тодруулбал халагдах, солигдох нь сонгуулийн үр дүнгээр шийдэгддэг гэсэн үг. Манайд Ерөнхийлөгчөөс доош уруудаад багийн Засаг дарга хүртэл олон албан тушаалтныг сонгуулийн үр дүнгээр сонгож, томилдог. Энэ бүхнийг бид улс төрийн албан тушаалд ажиллаж буй хүн гэж үздэг.
Америкт зөвхөн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үр дүнгээс хамаарч солигддог, өөрөөр хэлбэл, Ерөнхийлөгч гомилдог албан тушаал 2000-3000 байдаг гэсэн баримт бий. Түүгээр ч үл барам гадаад овнуудад суухЭлчин сайд нартаа ялгавартай ханддаг. Дэлхийн бодлогыг тодорхойлоход нөлеө бүхий орнуудад суух Элчин сайдын суудлыг улс төркйн албан тушаал гэж онцгойлон үздэг. Бусад орнуудад мэргэжлийн дипломатчдыг томилдог юм гэсэн. Манайд төрийн албан хаагч 120000 байгаа. Үүнийг 90000 хүртэл цөөлнө гэсэн яриа явж буй.
Улс төрийн албан тушаалтан дотроо эцсийн шийдвэр гаргадаг, гаргадаггүй гэсэн ялгаа бас бий. Жишээ нь Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайдын зөвлөхүүд эцсийн шийдвэр гаргадаггүй улс төрийн албан тушаалтан мэн. Улс төрийн ажилтнуудыг намаар төсөөлдөг хэдий ч тэд төрийн улс төрийн албан тушаалд ажиллах болмогцоо нийтийн эрх ашгийг төлөөлөх ёстой байдаг. Улс төрийн албан тушаал нь намын хийгээд төрийн гэж дотроо бас хуваагдана. Намын улс төрийн албан тушаалтан улс төрийн зорилготой ажилладаг. Тэгвэл УИХ-ын гишүүн нь төрийн улс төрийн албан тушаалтан юм. Иймээс тэр нийт сонгогчийн эрх ашгийн төлөө ажиллах ёстой. Тэд нийтийн эрх ашгийг намынхаас илүү үзэх учиргүй. Гэтэл манайд ингэж ажиллавал түүнийг намын эрх ашгаас урвасан гэж үздэг. Ийм учраас гишүүд нь намынхаа эрх ашгийг нийтийнхээс илүүд үзэж намын сонирхлын үүднээс худлаа хэлдэг, хуулиа буруу тайлбарладаг. Ингэж нам нь нөлөөлж төрийн улс төрийн албан тушаалтны мэн чанарыг алдуулж байна. Төрийн улс төрийн албан тушаал нь төрийн жинхэнэ албанаас өөр. Үүнийг ялгаж салгаж байх нь чухал. Төрийн улс төрийн албан тушаалтан бол төрийн жинхэнэ албан хаагч биш. Түүний хашиж буй апба нь ч угаасаа төрийн жинхэнэ алба биш юм. Төрийн жинхэнэ албан хаагч нь засаг, төрийн албыг өөрийн мэргэжил болгож эрхэлдэг, төрийн өмнөөс нийгэмд үйлчилгээг үзүүлдэг, шалгарсан хүмүүс байх учиртай. Эднийг сонгуулийн үр дүнгээр халах, солих ёегүй. Эднийг мэргэшсэн түшмэд гэж хэлж болох бөгөөд улс төрийн албан тушаалтан нь тэдний эрхэнд хамаа бусаар халдах нь цээртэй. Ингэх нь төрийг сүйтгэдэг.
(өнөөдөр 2004.11.15 267)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Тэрбээр нэгэн биеийн эрх ашгийг огоорч

Харин армид Улс төрийн газар гэж байв.
Одоо бол энэ үг хамгийн гүйлгээ сайтай, түүгээр ч барахгүй бараг хүн бүрийн амны уншлага болоод байна. Өөрийнх нь санаанд нийцээгүй үг хэлэхэд л Улстөржлөө, чи гэх нь халаг. Тэгэхдээ энэ удаад бид улс төр гэсэн үг хэллэг, нэр томъёо орсон бүхний тухай буе гагцхүү Улс төрийн албан тушаал гээчийн талаарх бодлоо цухас боловч өгүүлэхийг зорив. Үүний тулд улстөрч гэж хэн болохыгхэлэх гэж оролдох нь зүйтэй мэт. Энэ талаар аливаа тодорхойлолт мэт яг таг хэлчихсэн зүйл, улстөрч гэж чухам ийм л хүнийг хэлнэ гэсэн юм ховор байдаг шиг байна. Харин нийтэд түгээмэл болсон ойлголт байдаг. Эрх мэдлийг бусадтай өрсөлдөж байж олж аваад түүнийгээ хэрэгжүүлдэг тедийгүй цаашид ч тэр эрх мэдлээ хэвээр тогтоон барьж байхын төлөө тэмидэг хүнийг улстөрч гэж бур Аристотелиин үеэс үзэж ирсэн бололтой юм. Мэдээж уг ойлголт Аристотелиин үеэс нааш агуулгын хувьд баяжсаар ирсэн байж таарна. Тэгэхлээр улстөрч гэдэг маань юуны урьд эрх мэдлийн төлөө тэмцэгч байх нь. Магадгүй энэ нь ерөөс түүний эн тэргүүний зорилго ч байхыг үгүйсгэхгүй. Энэ тэмцэгч улс төрийн тодорхой хүчнийг төлөөлөх нь эргэлзээгүй. Өөрөөр хэлбэл, ганц бие улстөрч гэж байхгүй, түүний ард үзэл бодол нэгтэй хүмүүс, түүнийг дэмҗдэг улс төрийн хүчин байх ёстой. Энэ нь нам. Тэмцэлдээд, өрсөлдөөд ялбап нам нь ч, улстөрч маань ч эрх мэдэлтэй болно. Эрх мэдэлтэй болно гэдэг чинь шийдвэр гаргахад оролцоно гэсэн үг/Зөвхөн оролцогч байх төдийгүй эцсийн шийдвэр гаргадаг буюу тухайн төвшиндөө нэгдүгээр хүн болохыг улстөрч зорино. Ийм зорилготой хүн манайд
цөөнүй бий. Тэгэхдээ тэд улстөрч мөн эсэхийг хэлэхэд Улстөрчийн нэг шалгуур нь хариуцлага хүлээх явдал. Нэгонт нэгдүгээр хүн болсон улстөрч шийдвэр гаргаад зогеохгүй хэрэгжилтийг нь өөрийн биеэр зохион байгуулж т^үнийхээ хариуцлагыг үүрэх ёстой. Түүнд нэгэн биеийн эрх аши, хар амиа бодох гэж байх ёегүй байдаг. Хариуцлага гэдэг бол амлалт биш, харин буруу үйлдэл, алдаатай шийдвэрийнхээ төлөө хүлээх эдийн хийгээд ёс суртахууны хохирлыг хэлнэ. Улстөрчийн шийдвэр олон түмн! й төлөө байх ёстой. Тиим учраас түүний алдаа нь уршиг ихтэй байдаг. Олон гүмнийг хохироосныхоо төлөө хүлээх харпуцлага нь ёс суртахуун, эд материалынхаар зогеохгүй түүний амь настай ч дүйж болно. Улстөрч амь насаа алдах нь дэлхий дахинд тохиолдсоор байгаа. Гэхдээ алдааныхаа төлөө улстөрчийн хүлээдэг хамгийн түгээмэл хариуцлага нь нэрийг нь дэвшүүлэхгүй байх, сонгуульд ялагдах юм. Хэрэв нам ялагдвап өнгөрсөн хугацаанд тухайн улс төрийн хүчнээс явуулсан бодлого, хэрэгжүүлеэн арга хэмжээ, хийсэн ажил олон түмний ихэнхийнх нь санаанд нийцээгүй хэрэг. Тэгээд олон түмэн үнэлгээгээ өгч, улстөрчдөд хариуцлагыг нь хүлээлгэж буй нь энэ. Энэ нь сонгуульд өрсөлдсөн хувь хүнд ч хамаарна. Нэг эмч буруу эмчлээд юм уу өвчтөндөө хайхрамжгүй хаңцсанаас, мэргэжлийң алдаа гаргаснаас хүний амь хохироовол муу ажилласныхаа төлөө хариуцлага хүлээнэ. Тэгвэл Эрүүл мэндийн сайд нь түүнийг муу удирдсаныхаа төлөө хариуцлага үүрнэ. Сайд хүн салбараа нийгэм, олон түмний өмнө амь бие, нэр төрөөрөө хариуцах ёстой. Гэтэл манайд сэнтий рүү нь тэмүүлэхээс биш ажил унагавал оногдох хатуу хариуцлагыг нь огоордог байдал түгээмэл байгаа. Хичнээн өндэр суудапд суувап хариуцлагаас төдийчинээ хялбархан мултарна гэж манай улстөрчид үздэг. Өнөөдөр УИХ-ын гишүүн, сайд болсон өчигдрийн бизнесмэн өөрийгөө улстөрч гэж хэлэхээс ечүүхэн ч зовдоггүй хэрнээ хариуцлагын тухай толгойд нь огт байдаггүй. Сэнтийг халхавч, өмгөөлөгч, хамгаалагч болгодог. Ийм улсыг улстөрчийн арьс нөмөрсөн луйварчид гэлтэй.
Улс төрийн албан тушаал нь улстөрчтэй салшгүй холбоотой бөгөөд төрөөр дамжин эрх мэдлийг хэрэгжүүддэг. Төрийн апба их эрт үүсчээ. Харин улс орон бүрт харилцан адилгүй байж. Монгол Улсад энэ албыг 3500 жилийн өмнөөс байсан гэж үзэх нь бий. Гэхдээ IX зуунд төлөвшсөн Германы эзэнт улсын төрийн албаны тогтолцоог одоо дэлхийн улс орнууд жишиг болгон хэрэглэдэг гэж ярьдаг. 1920 он хүртэл амьдарсан, Германы эрдэмтэн Макс Вебер төрийн албан хаагчийн баримтлах зарчим гээчийг бий болгосон байна. Түүнд төрийн албан хаагч нь улс төрийн апь ч хүчинтэй төвийг сахиж, өөрийн үзэл бодлыг огоорч, улс төрийн аль нэг намд үйлчлэхгүй байх, нийтийн үйлсийн төлөө өөрийгөө золиослох сэтгэлийн тэнхээтэй байх тухай өгүүлеэн байжээ.
Тэгвэл улс төрийн албан тушаалтан нь үүнээс арай өөр зарчим баримталж ирж. Тухайлбал, улс төрийн албан тушаалтан нь заавал улс төрийн аль нэг хүчний харьяалалд байж, түүнийхээ дотор хүлээн зөвшөөрөгдөөд дэвшин гарч ирж үзэл баримтлалд нь үнэнч зүтгэнэ. Манай улсад улс төрийн албан тушаалтан гэдэг ойлголтыг анх 1990-ээд оны эхээр Төрийн албаны тухай хуульд бий болгосон. Тэгэхдээ Веберийнхтэй ижил төстэй зарчмыг үндсэн шугамаа болгосон гэж зарим судлаач үздэг. Улс төрийн албан тушаал сонгуулийн үр дүнгээс шууд хамааралтай байдаг. Тодруулбал халагдах, солигдох нь сонгуулийн үр дүнгээр шийдэгддэг гэсэн үг. Манайд Ерөнхийлөгчөөс доош уруудаад багийн Засаг дарга хүртэл олон албан тушаалтныг сонгуулийн үр дүнгээр сонгож, томилдог. Энэ бүхнийг бид улс төрийн албан тушаалд ажиллаж буй хүн гэж үздэг.
Америкт зөвхөн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үр дүнгээс хамаарч солигддог, өөрөөр хэлбэл, Ерөнхийлөгч гомилдог албан тушаал 2000-3000 байдаг гэсэн баримт бий. Түүгээр ч үл барам гадаад овнуудад суухЭлчин сайд нартаа ялгавартай ханддаг. Дэлхийн бодлогыг тодорхойлоход нөлеө бүхий орнуудад суух Элчин сайдын суудлыг улс төркйн албан тушаал гэж онцгойлон үздэг. Бусад орнуудад мэргэжлийн дипломатчдыг томилдог юм гэсэн. Манайд төрийн албан хаагч 120000 байгаа. Үүнийг 90000 хүртэл цөөлнө гэсэн яриа явж буй.
Улс төрийн албан тушаалтан дотроо эцсийн шийдвэр гаргадаг, гаргадаггүй гэсэн ялгаа бас бий. Жишээ нь Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайдын зөвлөхүүд эцсийн шийдвэр гаргадаггүй улс төрийн албан тушаалтан мэн. Улс төрийн ажилтнуудыг намаар төсөөлдөг хэдий ч тэд төрийн улс төрийн албан тушаалд ажиллах болмогцоо нийтийн эрх ашгийг төлөөлөх ёстой байдаг. Улс төрийн албан тушаал нь намын хийгээд төрийн гэж дотроо бас хуваагдана. Намын улс төрийн албан тушаалтан улс төрийн зорилготой ажилладаг. Тэгвэл УИХ-ын гишүүн нь төрийн улс төрийн албан тушаалтан юм. Иймээс тэр нийт сонгогчийн эрх ашгийн төлөө ажиллах ёстой. Тэд нийтийн эрх ашгийг намынхаас илүү үзэх учиргүй. Гэтэл манайд ингэж ажиллавал түүнийг намын эрх ашгаас урвасан гэж үздэг. Ийм учраас гишүүд нь намынхаа эрх ашгийг нийтийнхээс илүүд үзэж намын сонирхлын үүднээс худлаа хэлдэг, хуулиа буруу тайлбарладаг. Ингэж нам нь нөлөөлж төрийн улс төрийн албан тушаалтны мэн чанарыг алдуулж байна. Төрийн улс төрийн албан тушаал нь төрийн жинхэнэ албанаас өөр. Үүнийг ялгаж салгаж байх нь чухал. Төрийн улс төрийн албан тушаалтан бол төрийн жинхэнэ албан хаагч биш. Түүний хашиж буй апба нь ч угаасаа төрийн жинхэнэ алба биш юм. Төрийн жинхэнэ албан хаагч нь засаг, төрийн албыг өөрийн мэргэжил болгож эрхэлдэг, төрийн өмнөөс нийгэмд үйлчилгээг үзүүлдэг, шалгарсан хүмүүс байх учиртай. Эднийг сонгуулийн үр дүнгээр халах, солих ёегүй. Эднийг мэргэшсэн түшмэд гэж хэлж болох бөгөөд улс төрийн албан тушаалтан нь тэдний эрхэнд хамаа бусаар халдах нь цээртэй. Ингэх нь төрийг сүйтгэдэг.
(өнөөдөр 2004.11.15 267)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Тэрбээр нэгэн биеийн эрх ашгийг огоорч

Харин армид Улс төрийн газар гэж байв.
Одоо бол энэ үг хамгийн гүйлгээ сайтай, түүгээр ч барахгүй бараг хүн бүрийн амны уншлага болоод байна. Өөрийнх нь санаанд нийцээгүй үг хэлэхэд л Улстөржлөө, чи гэх нь халаг. Тэгэхдээ энэ удаад бид улс төр гэсэн үг хэллэг, нэр томъёо орсон бүхний тухай буе гагцхүү Улс төрийн албан тушаал гээчийн талаарх бодлоо цухас боловч өгүүлэхийг зорив. Үүний тулд улстөрч гэж хэн болохыгхэлэх гэж оролдох нь зүйтэй мэт. Энэ талаар аливаа тодорхойлолт мэт яг таг хэлчихсэн зүйл, улстөрч гэж чухам ийм л хүнийг хэлнэ гэсэн юм ховор байдаг шиг байна. Харин нийтэд түгээмэл болсон ойлголт байдаг. Эрх мэдлийг бусадтай өрсөлдөж байж олж аваад түүнийгээ хэрэгжүүлдэг тедийгүй цаашид ч тэр эрх мэдлээ хэвээр тогтоон барьж байхын төлөө тэмидэг хүнийг улстөрч гэж бур Аристотелиин үеэс үзэж ирсэн бололтой юм. Мэдээж уг ойлголт Аристотелиин үеэс нааш агуулгын хувьд баяжсаар ирсэн байж таарна. Тэгэхлээр улстөрч гэдэг маань юуны урьд эрх мэдлийн төлөө тэмцэгч байх нь. Магадгүй энэ нь ерөөс түүний эн тэргүүний зорилго ч байхыг үгүйсгэхгүй. Энэ тэмцэгч улс төрийн тодорхой хүчнийг төлөөлөх нь эргэлзээгүй. Өөрөөр хэлбэл, ганц бие улстөрч гэж байхгүй, түүний ард үзэл бодол нэгтэй хүмүүс, түүнийг дэмҗдэг улс төрийн хүчин байх ёстой. Энэ нь нам. Тэмцэлдээд, өрсөлдөөд ялбап нам нь ч, улстөрч маань ч эрх мэдэлтэй болно. Эрх мэдэлтэй болно гэдэг чинь шийдвэр гаргахад оролцоно гэсэн үг/Зөвхөн оролцогч байх төдийгүй эцсийн шийдвэр гаргадаг буюу тухайн төвшиндөө нэгдүгээр хүн болохыг улстөрч зорино. Ийм зорилготой хүн манайд
цөөнүй бий. Тэгэхдээ тэд улстөрч мөн эсэхийг хэлэхэд Улстөрчийн нэг шалгуур нь хариуцлага хүлээх явдал. Нэгонт нэгдүгээр хүн болсон улстөрч шийдвэр гаргаад зогеохгүй хэрэгжилтийг нь өөрийн биеэр зохион байгуулж т^үнийхээ хариуцлагыг үүрэх ёстой. Түүнд нэгэн биеийн эрх аши, хар амиа бодох гэж байх ёегүй байдаг. Хариуцлага гэдэг бол амлалт биш, харин буруу үйлдэл, алдаатай шийдвэрийнхээ төлөө хүлээх эдийн хийгээд ёс суртахууны хохирлыг хэлнэ. Улстөрчийн шийдвэр олон түмн! й төлөө байх ёстой. Тиим учраас түүний алдаа нь уршиг ихтэй байдаг. Олон гүмнийг хохироосныхоо төлөө хүлээх харпуцлага нь ёс суртахуун, эд материалынхаар зогеохгүй түүний амь настай ч дүйж болно. Улстөрч амь насаа алдах нь дэлхий дахинд тохиолдсоор байгаа. Гэхдээ алдааныхаа төлөө улстөрчийн хүлээдэг хамгийн түгээмэл хариуцлага нь нэрийг нь дэвшүүлэхгүй байх, сонгуульд ялагдах юм. Хэрэв нам ялагдвап өнгөрсөн хугацаанд тухайн улс төрийн хүчнээс явуулсан бодлого, хэрэгжүүлеэн арга хэмжээ, хийсэн ажил олон түмний ихэнхийнх нь санаанд нийцээгүй хэрэг. Тэгээд олон түмэн үнэлгээгээ өгч, улстөрчдөд хариуцлагыг нь хүлээлгэж буй нь энэ. Энэ нь сонгуульд өрсөлдсөн хувь хүнд ч хамаарна. Нэг эмч буруу эмчлээд юм уу өвчтөндөө хайхрамжгүй хаңцсанаас, мэргэжлийң алдаа гаргаснаас хүний амь хохироовол муу ажилласныхаа төлөө хариуцлага хүлээнэ. Тэгвэл Эрүүл мэндийн сайд нь түүнийг муу удирдсаныхаа төлөө хариуцлага үүрнэ. Сайд хүн салбараа нийгэм, олон түмний өмнө амь бие, нэр төрөөрөө хариуцах ёстой. Гэтэл манайд сэнтий рүү нь тэмүүлэхээс биш ажил унагавал оногдох хатуу хариуцлагыг нь огоордог байдал түгээмэл байгаа. Хичнээн өндэр суудапд суувап хариуцлагаас төдийчинээ хялбархан мултарна гэж манай улстөрчид үздэг. Өнөөдөр УИХ-ын гишүүн, сайд болсон өчигдрийн бизнесмэн өөрийгөө улстөрч гэж хэлэхээс ечүүхэн ч зовдоггүй хэрнээ хариуцлагын тухай толгойд нь огт байдаггүй. Сэнтийг халхавч, өмгөөлөгч, хамгаалагч болгодог. Ийм улсыг улстөрчийн арьс нөмөрсөн луйварчид гэлтэй.
Улс төрийн албан тушаал нь улстөрчтэй салшгүй холбоотой бөгөөд төрөөр дамжин эрх мэдлийг хэрэгжүүддэг. Төрийн апба их эрт үүсчээ. Харин улс орон бүрт харилцан адилгүй байж. Монгол Улсад энэ албыг 3500 жилийн өмнөөс байсан гэж үзэх нь бий. Гэхдээ IX зуунд төлөвшсөн Германы эзэнт улсын төрийн албаны тогтолцоог одоо дэлхийн улс орнууд жишиг болгон хэрэглэдэг гэж ярьдаг. 1920 он хүртэл амьдарсан, Германы эрдэмтэн Макс Вебер төрийн албан хаагчийн баримтлах зарчим гээчийг бий болгосон байна. Түүнд төрийн албан хаагч нь улс төрийн апь ч хүчинтэй төвийг сахиж, өөрийн үзэл бодлыг огоорч, улс төрийн аль нэг намд үйлчлэхгүй байх, нийтийн үйлсийн төлөө өөрийгөө золиослох сэтгэлийн тэнхээтэй байх тухай өгүүлеэн байжээ.
Тэгвэл улс төрийн албан тушаалтан нь үүнээс арай өөр зарчим баримталж ирж. Тухайлбал, улс төрийн албан тушаалтан нь заавал улс төрийн аль нэг хүчний харьяалалд байж, түүнийхээ дотор хүлээн зөвшөөрөгдөөд дэвшин гарч ирж үзэл баримтлалд нь үнэнч зүтгэнэ. Манай улсад улс төрийн албан тушаалтан гэдэг ойлголтыг анх 1990-ээд оны эхээр Төрийн албаны тухай хуульд бий болгосон. Тэгэхдээ Веберийнхтэй ижил төстэй зарчмыг үндсэн шугамаа болгосон гэж зарим судлаач үздэг. Улс төрийн албан тушаал сонгуулийн үр дүнгээс шууд хамааралтай байдаг. Тодруулбал халагдах, солигдох нь сонгуулийн үр дүнгээр шийдэгддэг гэсэн үг. Манайд Ерөнхийлөгчөөс доош уруудаад багийн Засаг дарга хүртэл олон албан тушаалтныг сонгуулийн үр дүнгээр сонгож, томилдог. Энэ бүхнийг бид улс төрийн албан тушаалд ажиллаж буй хүн гэж үздэг.
Америкт зөвхөн Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үр дүнгээс хамаарч солигддог, өөрөөр хэлбэл, Ерөнхийлөгч гомилдог албан тушаал 2000-3000 байдаг гэсэн баримт бий. Түүгээр ч үл барам гадаад овнуудад суухЭлчин сайд нартаа ялгавартай ханддаг. Дэлхийн бодлогыг тодорхойлоход нөлеө бүхий орнуудад суух Элчин сайдын суудлыг улс төркйн албан тушаал гэж онцгойлон үздэг. Бусад орнуудад мэргэжлийн дипломатчдыг томилдог юм гэсэн. Манайд төрийн албан хаагч 120000 байгаа. Үүнийг 90000 хүртэл цөөлнө гэсэн яриа явж буй.
Улс төрийн албан тушаалтан дотроо эцсийн шийдвэр гаргадаг, гаргадаггүй гэсэн ялгаа бас бий. Жишээ нь Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайдын зөвлөхүүд эцсийн шийдвэр гаргадаггүй улс төрийн албан тушаалтан мэн. Улс төрийн ажилтнуудыг намаар төсөөлдөг хэдий ч тэд төрийн улс төрийн албан тушаалд ажиллах болмогцоо нийтийн эрх ашгийг төлөөлөх ёстой байдаг. Улс төрийн албан тушаал нь намын хийгээд төрийн гэж дотроо бас хуваагдана. Намын улс төрийн албан тушаалтан улс төрийн зорилготой ажилладаг. Тэгвэл УИХ-ын гишүүн нь төрийн улс төрийн албан тушаалтан юм. Иймээс тэр нийт сонгогчийн эрх ашгийн төлөө ажиллах ёстой. Тэд нийтийн эрх ашгийг намынхаас илүү үзэх учиргүй. Гэтэл манайд ингэж ажиллавал түүнийг намын эрх ашгаас урвасан гэж үздэг. Ийм учраас гишүүд нь намынхаа эрх ашгийг нийтийнхээс илүүд үзэж намын сонирхлын үүднээс худлаа хэлдэг, хуулиа буруу тайлбарладаг. Ингэж нам нь нөлөөлж төрийн улс төрийн албан тушаалтны мэн чанарыг алдуулж байна. Төрийн улс төрийн албан тушаал нь төрийн жинхэнэ албанаас өөр. Үүнийг ялгаж салгаж байх нь чухал. Төрийн улс төрийн албан тушаалтан бол төрийн жинхэнэ албан хаагч биш. Түүний хашиж буй апба нь ч угаасаа төрийн жинхэнэ алба биш юм. Төрийн жинхэнэ албан хаагч нь засаг, төрийн албыг өөрийн мэргэжил болгож эрхэлдэг, төрийн өмнөөс нийгэмд үйлчилгээг үзүүлдэг, шалгарсан хүмүүс байх учиртай. Эднийг сонгуулийн үр дүнгээр халах, солих ёегүй. Эднийг мэргэшсэн түшмэд гэж хэлж болох бөгөөд улс төрийн албан тушаалтан нь тэдний эрхэнд хамаа бусаар халдах нь цээртэй. Ингэх нь төрийг сүйтгэдэг.
(өнөөдөр 2004.11.15 267)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments
Back to top button