Цахилгааны үнэ нэмэгдэх бус харин хасагдах юм биш үү

Дээр нь эрчим хучний унэ нэмэх тухай Эрчим хүчний зохицуулах газар (ЭХЗГ)-ынхны байр суурь иргэдийг ёстой нэг шаналгаж байна. Тэд хэтэвчээ зузаатгахын тулд иргэдийг ингэж хямрааж байгаа юм.
Төрийн ордон цахилгаан эрчим хүчээр гурван талаа-саа тэжээгддэг. Ийм учраас тэнд цахилгаан тасрахгүй байх бүх нөхцөл бүрдсэн гэж ойлгож болно. Гэхдээ цахилгаан тасарлаа. Хадөлгөөнгүй үнэн бол энэ. Ордны гэрэл тасрахад Төвийн бүсийн цахилгаан дамжуулах сүлжээ (ТБЦДС) Төрийн өмчит ХК-ийн өмнөдийн дэд өртөөний станцын релей эвдэрсэн байжээ. Релей нь богино холбооны үед хүчдэлийг салгах үүрэгтэй. Эвдэрсэн учраас энэ үүргээ биелүүлж чадаагүй. Төрийн ордон руу Нэгдсэн III эмнэлэг талаас орж ирсэн кабелийг зөвшөө-рөлгүйгээр газар ухаж байсан хүмүүс тасалсан байжээ.
Ордныг цахилгаан эрчим хүчээр тэжээж байх үүрэгтэй гуравдагч шугам манайхны хэлж заншсанаар Сүхбаатар хэвлэлийн комбинатын талаас ордог юм байна. Гэтэл тэнд байрлах ТП-д эалгалт хийх гэтэл ачаалал тасалгаа-ны чөмгүүд нь хугарсан байсан гэнэ. Чөмгүүдийг засч янзлахад цаг 30 минутын ху-гацаа зарцуулсан аж. Ер нь Төрийн ордныг цахилгаан эрчим хүчээр тасралтгүи хангаж байх үүргийг УБЦТС компани, ТБЦДС Төрийн өмчит ХК-иуд хуулиар хүлээжээ. Гэвч тэд энэ удаа үүргээ биелүүлж чадаагүй байна. Үүнийг Түлш эрчим хүчний яамны коллеги хуралдаж авч хэлэлцсэн гэнэ. Коллегийн хурал дээр Эрхэлсэн сайд Т.Очирхүү Одоо цаг хүндэрч өвөл боллоо. Ийм учир ямар нэг хүнтэй хариуц-лага тооцохгүй гэж хэлсэн байна. Түүнд ингэж хэлэх нарийн шалтгаан бий. Сайд Т.Очирхүү хүйтнээс айсан ард түмэндээ хайртайдаа ингэж хэлж байгаа юм биш. Эрчим хүчний салбар хам-гийн их мөнгө угаадаг салбар. Түүнийгээ дагаад энд ах дүү төрөл садан, найз нөхөд гэдэг чихээстэй. Бүгд будлиантай буруу үйлдлийн гэрчүүд уч-раас бие биендээ шаардлага тавьж чадахгүй. Ажлын хариуцлага тооцно гэж бур байхгүй. Дэд бүтцийн сайд Б.Жигжид өнгөрсөн дөрвөн жил УБЦТС компанийн захи-рал Бассайханыг хариуцлага тооцож ажлаас нь өөрчлөх гээд чадаагүй. Түүнийг ажлаас нь өөрчлөх болоход Б.Жигжид сайдыг Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр дууддаг. Ерөнхий сайдын өрөөнөөс гарч ирсэн Б.Жигжид түүнтэй хариуцлага тооцно гэж үгүй. Иймэрхүу байдлаар өнгөрсөн дөрвөн жилийг тэд ардаа хийсэн. Бассайхан гэдэг нь УИХ-ын гишүүн асан МАХН-ын Улс төрийн зөвлөлийн гишүүн Д.Алтайгийн садангийн хүн. Ийм хамгаалалттай учраас түүнтэй салбар ха-риуцсан сайд нь хариуцлага тооцож чадаагүй.
Энэ салбарын удирдла-гын хүрээнд угаагдсан мөнгө МАХН-ын гол санхүүжилт нь болдог. Тэд МАХН-ыг санхүү-жүүлээд илүү гарснаар нь өргөө гэрээ өөд нь татаж амьдрал ахуйгаа дээшлүүлж, хувийн хаустай болдог гэж хэлж болно. Энэ мэт салбар аль хэдийнэ хар мафийн ха-лаасанд оржээ. Энэ салбарыг мафиас нь салгахгүй бол эрчим хүчний үнэ цаашдаа ч нэмэгдэнэ. Цахилгаан тасал-даг, үнийг нь нэмдэг энэ үзэгдэлд дээрх хоёр аж ахуйн нэгжийн удирдлагыг солиогүй удсантай холбоотой гэж энэ салбарынхан ярих юм билээ. Цахилгааны үнийг нэмэх тухай шийдвэрийг хоёр жи-лийн өмнө ЭХЗГ гаргаж УИХ хүртэл том зарга явсан билээ. УИХ-аас Б.Шаравсамбуугаар ахлуулсан ажлын хэсэг гарч эрчим хүчний үнэ яагаад нэмж байгаа талаар үнэлэлт дүгнэлт өгч УИХ төдийгүй МАХН-ын Удирдах зөвлөл дээр хүртэл ярьж байсан байна. Гэвч энэ асуудал ший-дэгдэлгүй өнөедрийг хүрлээ. Тэнд хариуцлагагүй маш олон хүн байгаа учир цахилгаан тасарч үнэ нь нэмэгдсээр байна. Т.Очирхүү сайд хэн нэгэнтэй хариуцлага тооцохгүй тухай мэдэгдлээ. Гэхдээ Монгол Улсын компанийн тухай хуулиар дээрх хоёр аж ахуйн нэгжийн удирдлагыг өөрчлөхийг ганцхан Түлш эрчим хүчний сайд мэдэхгүй. Харин ТӨХ, СЭЗЯ, ТЭХЯ-ны төлөөлөлтэй төлөөлөн удир-дах зөвлөл нь шийдэх учиртай. Өвлийн горимд шилжсэн нь хүнийг хариуцлагаас мулт-лах шалтаг биш харин нэн даруй хариуцлага тооцохгүй бол цаашдаа улам хүндэрнэ. Тодруулж хэлбэл цахилгаан дахин дахин тасарна гэсэн үг. Энэ байдлыг давтахгүйн тулд харин ч хамгийн түрүүнд хариуцлага тооцох ёстой байсан юм биш үү.
УБЦТС цахилгаан стан-цуудаас жилд 47 тэрбум төгрөгийн цахилгаан борлуулахаар гэрээгээр авдаг. Түү-нээс ердөө 17 тэрбумыг нь цахилгаан станцуудад эргүүлж төлдөг. Бусад нь будаа. Тэрхүү 47 тэрбум төгрөгийн цахилгааны 29 хувь буюу 14 тэрбум төгрөгийн эрчим хү-чийг хэрэглэгчид хүргэхэд
Гардаг алдагдал хэмээн үзэж ЭХЗГ баталж өгсөн байна. Цахилгаан станцуудаас гар-сан цахилгааны үнэ нэмэг-дэхгүй, харин ч хямдрах юм биш үүсан 47 тэрбум төг-рөгийн эрчим хүчний 31 тэрбум нь ийнхүү алдагдал, төлбөр болон зарцуулагдана. Түүнээс гадна УБЦТС-ний өөрийнх нь үйл ажиллагааны зардал 5.4 тэрбум төгрөг байдаг аж. Харин үлдсэн 10 тэрбум гаруй нь алга болдог. Тэгэхээр энэ салбарт жилдээ 10 тэрбум төгрөг угаагдаж байна гэж ойлгож болно.
ЭХЗГ бий болоод Засгийн газрын тогтоолоор шөнө хэ-рэглэсэн эрчим хүчний үнийг хямдруулж үйлдвэр, аж ахуйн газарт өгч байсныг зогсоосон. Ингэснээр эрчим хүч шөнийн хэрэглээгүй болсон. Эрчим хүч нь өөрөө өвөрмөц бүтээгдэхүүн. Түүнийг үйлдвэрлэж байгаа тохиолдолд зайлшгүй хэрэглэх ёстой. Бусад бараа бүтээгдэхүүн шиг агуулах саванд хадгалах ямар ч боломжгүй. Цахилгаан станцууд шөнө үйлдвэрлэсэн эрчим хүчээ ОХУ руу үнэгүй урсгадаг. Нэгэнт үйлдвэрлэж байгаа шөнийн хэрэглээ манайд байхгүй учир ингэхээс өөр арга байхгүй. Хэрэв ОХУ руу үнэгүй урсгахгүй бол түүнээ-сээ илүү хохирлыг амсах болно. Эрчим хүчний салбарын алдагдал их байгаа нь үүнтэй холбоотой. Алдагдлын зэрэгцээ бас хулгай бий. Гэхдээ эрчим хүчнийхэн их хэм-жээний алдагдал, хулгайгаа хаацайлж нийслэлийн гэр хороолол гэж хадны мангас эрчим хүчийг идчихдэг гэж тайл-барладаг. Цахилгааны үнийг нэмэхгүй бол станц зогсоно гэж айлгадаг. Мэн чанартаа бол гэр хорооллын алдагдал, хулгай эрчим хүчинд нүүрлэсэн 14 тэрбум төгрөгийн ал дагдал, 10 тэрбум төгрөгиин хулгайн дэргэд юу ч биш. Гэр хороололд 92 мянган өрх бий гэсэн тойм тооцоо бий. Тэгвэл нэг өрх сард арван мянган төгрөгиин цахилгаан хэрэг-лэдэг. Түүнийг нь алдагдал гэж тооцвол жилдээ 11 тэрбум төгрөг болно. Гэр хорооллынхноос нэг ч төгрөг хураахгүй байхад УБЦТС-ний цахилгаан станцуудад эргүүлж төлдөггүй. 14 тэрбум төгрөгт хүрэх-гүй байна. Тэдний тооцсон алдагдалд хүрэхгүй байгаа юм чинь гэр хорооллынхны эрчим хүчний хулгай гэж юү байх вэ. Үүгээр эрчим хүчний хулгай манайд байхгүй гэж хэлж байгаа юм биш. Эрчим хүчний хулгай манайд бий. Гэхдээ тэр нь гэр хороололд биш гэдгийг хэлж байгаа хэрэг. Эрчим хүчний хамгийн том хулгайч нь туе салбар өөрөө. Дээр нь манай хэдэн том үйлдвэрүүд орно. Эрчим хүчний салбар, том үйлдвэрүүд жилдээ 14 тэрбум төгрөгиин алдагдал, 10 тэрбум төгрөгийн цахилгааны хулгайг цааш нь харуулчихаж байгаа юм. Ингэхээр энэ салбарыг эрчим хүчний хамгийн том хулгайч гэж хэлэхээс өөр аргагүй биз ээ. Тэд хэрэглэ-сэн цахилгааныхаа үнийг эрчим хүчний цахилгааны эрх мэдэлтнүүдтэй нийлж хамгийн бага үнээр төлдөг. Хэрэглэсэн цахилгаан, төлсөн мөнгө хоёрын дундах зөрүү нь хулгай болж байгаа юм. Эрчим хүч хулгайлсан үйлд-вэрүүдийн удирдлагууд эрчим хүчний байцаагч нарын дунд явагддэг гэж хэлж болно. Бодит байдал ийм байна. Гэтэл эдүгээ ЭХЗГ цахилгааны үнийг нэмэх тухай ярьж байна. Үнэндээ манайд цахилгааны үнийг нэмэх байтугай хасах нөхцөл бололцоо бий. Эрчим хүчний салбар цахилгаан дамжуулах сүлжээ, том үйлдвэрүүдийн удирдлагуудын дунд газрын гаваар орсон мэт алга болж байгаа 10 тэрбум төгрөгөө тэд олж авах юм бол иргэд хямд цахилгаан хэрэглэх нөхцөл бүрдэнэ. Алдагдал, хул-гайгаа багасгаж чадахгүй. Хоорондоо шаардлага тавьж хариуцлага тооцох чадваргүй болсон эрчим хүчний салбарт эрчимтэй эмчилгээ хэрэгтэй байна. Т.Очирхүү сайд саяхан томилогдсон хүн. Тэдний буруу булхайн нарийн ширийнийг мэдэхгүй байгаа байх. Иймд энэхүү материа-лыг бичлээ. Энэ бол Т.Очирхүү сайдыг эрчим хүчний салбарыг эмчилж оношлоход туе болох болов уу. Эрчим хүчний салбарын уналт эрчимтэй явагдаж байна. Энэ нь ард түмний нуруун дээр ачаа болон ирэх юм. Эднийхэн их мөнгөөр бага ажил хийдэг хүмүүс. Тэднийг бүгдийг нь өөрчилж бага мөнгөөр их ажил хийдэг хүмүүс эрчим хүчийг удирдах хэрэгтэй байна. Тэгвэл цахилгааны үнэ нэмэгдэхгүй, харин ч хямдрах юм биш үү.
(өдрийн сонин 2004.11.22 288)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Цахилгааны үнэ нэмэгдэх бус харин хасагдах юм биш үү

Дээр нь эрчим хучний унэ нэмэх тухай Эрчим хүчний зохицуулах газар (ЭХЗГ)-ынхны байр суурь иргэдийг ёстой нэг шаналгаж байна. Тэд хэтэвчээ зузаатгахын тулд иргэдийг ингэж хямрааж байгаа юм.
Төрийн ордон цахилгаан эрчим хүчээр гурван талаа-саа тэжээгддэг. Ийм учраас тэнд цахилгаан тасрахгүй байх бүх нөхцөл бүрдсэн гэж ойлгож болно. Гэхдээ цахилгаан тасарлаа. Хадөлгөөнгүй үнэн бол энэ. Ордны гэрэл тасрахад Төвийн бүсийн цахилгаан дамжуулах сүлжээ (ТБЦДС) Төрийн өмчит ХК-ийн өмнөдийн дэд өртөөний станцын релей эвдэрсэн байжээ. Релей нь богино холбооны үед хүчдэлийг салгах үүрэгтэй. Эвдэрсэн учраас энэ үүргээ биелүүлж чадаагүй. Төрийн ордон руу Нэгдсэн III эмнэлэг талаас орж ирсэн кабелийг зөвшөө-рөлгүйгээр газар ухаж байсан хүмүүс тасалсан байжээ.
Ордныг цахилгаан эрчим хүчээр тэжээж байх үүрэгтэй гуравдагч шугам манайхны хэлж заншсанаар Сүхбаатар хэвлэлийн комбинатын талаас ордог юм байна. Гэтэл тэнд байрлах ТП-д эалгалт хийх гэтэл ачаалал тасалгаа-ны чөмгүүд нь хугарсан байсан гэнэ. Чөмгүүдийг засч янзлахад цаг 30 минутын ху-гацаа зарцуулсан аж. Ер нь Төрийн ордныг цахилгаан эрчим хүчээр тасралтгүи хангаж байх үүргийг УБЦТС компани, ТБЦДС Төрийн өмчит ХК-иуд хуулиар хүлээжээ. Гэвч тэд энэ удаа үүргээ биелүүлж чадаагүй байна. Үүнийг Түлш эрчим хүчний яамны коллеги хуралдаж авч хэлэлцсэн гэнэ. Коллегийн хурал дээр Эрхэлсэн сайд Т.Очирхүү Одоо цаг хүндэрч өвөл боллоо. Ийм учир ямар нэг хүнтэй хариуц-лага тооцохгүй гэж хэлсэн байна. Түүнд ингэж хэлэх нарийн шалтгаан бий. Сайд Т.Очирхүү хүйтнээс айсан ард түмэндээ хайртайдаа ингэж хэлж байгаа юм биш. Эрчим хүчний салбар хам-гийн их мөнгө угаадаг салбар. Түүнийгээ дагаад энд ах дүү төрөл садан, найз нөхөд гэдэг чихээстэй. Бүгд будлиантай буруу үйлдлийн гэрчүүд уч-раас бие биендээ шаардлага тавьж чадахгүй. Ажлын хариуцлага тооцно гэж бур байхгүй. Дэд бүтцийн сайд Б.Жигжид өнгөрсөн дөрвөн жил УБЦТС компанийн захи-рал Бассайханыг хариуцлага тооцож ажлаас нь өөрчлөх гээд чадаагүй. Түүнийг ажлаас нь өөрчлөх болоход Б.Жигжид сайдыг Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр дууддаг. Ерөнхий сайдын өрөөнөөс гарч ирсэн Б.Жигжид түүнтэй хариуцлага тооцно гэж үгүй. Иймэрхүу байдлаар өнгөрсөн дөрвөн жилийг тэд ардаа хийсэн. Бассайхан гэдэг нь УИХ-ын гишүүн асан МАХН-ын Улс төрийн зөвлөлийн гишүүн Д.Алтайгийн садангийн хүн. Ийм хамгаалалттай учраас түүнтэй салбар ха-риуцсан сайд нь хариуцлага тооцож чадаагүй.
Энэ салбарын удирдла-гын хүрээнд угаагдсан мөнгө МАХН-ын гол санхүүжилт нь болдог. Тэд МАХН-ыг санхүү-жүүлээд илүү гарснаар нь өргөө гэрээ өөд нь татаж амьдрал ахуйгаа дээшлүүлж, хувийн хаустай болдог гэж хэлж болно. Энэ мэт салбар аль хэдийнэ хар мафийн ха-лаасанд оржээ. Энэ салбарыг мафиас нь салгахгүй бол эрчим хүчний үнэ цаашдаа ч нэмэгдэнэ. Цахилгаан тасал-даг, үнийг нь нэмдэг энэ үзэгдэлд дээрх хоёр аж ахуйн нэгжийн удирдлагыг солиогүй удсантай холбоотой гэж энэ салбарынхан ярих юм билээ. Цахилгааны үнийг нэмэх тухай шийдвэрийг хоёр жи-лийн өмнө ЭХЗГ гаргаж УИХ хүртэл том зарга явсан билээ. УИХ-аас Б.Шаравсамбуугаар ахлуулсан ажлын хэсэг гарч эрчим хүчний үнэ яагаад нэмж байгаа талаар үнэлэлт дүгнэлт өгч УИХ төдийгүй МАХН-ын Удирдах зөвлөл дээр хүртэл ярьж байсан байна. Гэвч энэ асуудал ший-дэгдэлгүй өнөедрийг хүрлээ. Тэнд хариуцлагагүй маш олон хүн байгаа учир цахилгаан тасарч үнэ нь нэмэгдсээр байна. Т.Очирхүү сайд хэн нэгэнтэй хариуцлага тооцохгүй тухай мэдэгдлээ. Гэхдээ Монгол Улсын компанийн тухай хуулиар дээрх хоёр аж ахуйн нэгжийн удирдлагыг өөрчлөхийг ганцхан Түлш эрчим хүчний сайд мэдэхгүй. Харин ТӨХ, СЭЗЯ, ТЭХЯ-ны төлөөлөлтэй төлөөлөн удир-дах зөвлөл нь шийдэх учиртай. Өвлийн горимд шилжсэн нь хүнийг хариуцлагаас мулт-лах шалтаг биш харин нэн даруй хариуцлага тооцохгүй бол цаашдаа улам хүндэрнэ. Тодруулж хэлбэл цахилгаан дахин дахин тасарна гэсэн үг. Энэ байдлыг давтахгүйн тулд харин ч хамгийн түрүүнд хариуцлага тооцох ёстой байсан юм биш үү.
УБЦТС цахилгаан стан-цуудаас жилд 47 тэрбум төгрөгийн цахилгаан борлуулахаар гэрээгээр авдаг. Түү-нээс ердөө 17 тэрбумыг нь цахилгаан станцуудад эргүүлж төлдөг. Бусад нь будаа. Тэрхүү 47 тэрбум төгрөгийн цахилгааны 29 хувь буюу 14 тэрбум төгрөгийн эрчим хү-чийг хэрэглэгчид хүргэхэд
Гардаг алдагдал хэмээн үзэж ЭХЗГ баталж өгсөн байна. Цахилгаан станцуудаас гар-сан цахилгааны үнэ нэмэг-дэхгүй, харин ч хямдрах юм биш үүсан 47 тэрбум төг-рөгийн эрчим хүчний 31 тэрбум нь ийнхүү алдагдал, төлбөр болон зарцуулагдана. Түүнээс гадна УБЦТС-ний өөрийнх нь үйл ажиллагааны зардал 5.4 тэрбум төгрөг байдаг аж. Харин үлдсэн 10 тэрбум гаруй нь алга болдог. Тэгэхээр энэ салбарт жилдээ 10 тэрбум төгрөг угаагдаж байна гэж ойлгож болно.
ЭХЗГ бий болоод Засгийн газрын тогтоолоор шөнө хэ-рэглэсэн эрчим хүчний үнийг хямдруулж үйлдвэр, аж ахуйн газарт өгч байсныг зогсоосон. Ингэснээр эрчим хүч шөнийн хэрэглээгүй болсон. Эрчим хүч нь өөрөө өвөрмөц бүтээгдэхүүн. Түүнийг үйлдвэрлэж байгаа тохиолдолд зайлшгүй хэрэглэх ёстой. Бусад бараа бүтээгдэхүүн шиг агуулах саванд хадгалах ямар ч боломжгүй. Цахилгаан станцууд шөнө үйлдвэрлэсэн эрчим хүчээ ОХУ руу үнэгүй урсгадаг. Нэгэнт үйлдвэрлэж байгаа шөнийн хэрэглээ манайд байхгүй учир ингэхээс өөр арга байхгүй. Хэрэв ОХУ руу үнэгүй урсгахгүй бол түүнээ-сээ илүү хохирлыг амсах болно. Эрчим хүчний салбарын алдагдал их байгаа нь үүнтэй холбоотой. Алдагдлын зэрэгцээ бас хулгай бий. Гэхдээ эрчим хүчнийхэн их хэм-жээний алдагдал, хулгайгаа хаацайлж нийслэлийн гэр хороолол гэж хадны мангас эрчим хүчийг идчихдэг гэж тайл-барладаг. Цахилгааны үнийг нэмэхгүй бол станц зогсоно гэж айлгадаг. Мэн чанартаа бол гэр хорооллын алдагдал, хулгай эрчим хүчинд нүүрлэсэн 14 тэрбум төгрөгийн ал дагдал, 10 тэрбум төгрөгиин хулгайн дэргэд юу ч биш. Гэр хороололд 92 мянган өрх бий гэсэн тойм тооцоо бий. Тэгвэл нэг өрх сард арван мянган төгрөгиин цахилгаан хэрэг-лэдэг. Түүнийг нь алдагдал гэж тооцвол жилдээ 11 тэрбум төгрөг болно. Гэр хорооллынхноос нэг ч төгрөг хураахгүй байхад УБЦТС-ний цахилгаан станцуудад эргүүлж төлдөггүй. 14 тэрбум төгрөгт хүрэх-гүй байна. Тэдний тооцсон алдагдалд хүрэхгүй байгаа юм чинь гэр хорооллынхны эрчим хүчний хулгай гэж юү байх вэ. Үүгээр эрчим хүчний хулгай манайд байхгүй гэж хэлж байгаа юм биш. Эрчим хүчний хулгай манайд бий. Гэхдээ тэр нь гэр хороололд биш гэдгийг хэлж байгаа хэрэг. Эрчим хүчний хамгийн том хулгайч нь туе салбар өөрөө. Дээр нь манай хэдэн том үйлдвэрүүд орно. Эрчим хүчний салбар, том үйлдвэрүүд жилдээ 14 тэрбум төгрөгиин алдагдал, 10 тэрбум төгрөгийн цахилгааны хулгайг цааш нь харуулчихаж байгаа юм. Ингэхээр энэ салбарыг эрчим хүчний хамгийн том хулгайч гэж хэлэхээс өөр аргагүй биз ээ. Тэд хэрэглэ-сэн цахилгааныхаа үнийг эрчим хүчний цахилгааны эрх мэдэлтнүүдтэй нийлж хамгийн бага үнээр төлдөг. Хэрэглэсэн цахилгаан, төлсөн мөнгө хоёрын дундах зөрүү нь хулгай болж байгаа юм. Эрчим хүч хулгайлсан үйлд-вэрүүдийн удирдлагууд эрчим хүчний байцаагч нарын дунд явагддэг гэж хэлж болно. Бодит байдал ийм байна. Гэтэл эдүгээ ЭХЗГ цахилгааны үнийг нэмэх тухай ярьж байна. Үнэндээ манайд цахилгааны үнийг нэмэх байтугай хасах нөхцөл бололцоо бий. Эрчим хүчний салбар цахилгаан дамжуулах сүлжээ, том үйлдвэрүүдийн удирдлагуудын дунд газрын гаваар орсон мэт алга болж байгаа 10 тэрбум төгрөгөө тэд олж авах юм бол иргэд хямд цахилгаан хэрэглэх нөхцөл бүрдэнэ. Алдагдал, хул-гайгаа багасгаж чадахгүй. Хоорондоо шаардлага тавьж хариуцлага тооцох чадваргүй болсон эрчим хүчний салбарт эрчимтэй эмчилгээ хэрэгтэй байна. Т.Очирхүү сайд саяхан томилогдсон хүн. Тэдний буруу булхайн нарийн ширийнийг мэдэхгүй байгаа байх. Иймд энэхүү материа-лыг бичлээ. Энэ бол Т.Очирхүү сайдыг эрчим хүчний салбарыг эмчилж оношлоход туе болох болов уу. Эрчим хүчний салбарын уналт эрчимтэй явагдаж байна. Энэ нь ард түмний нуруун дээр ачаа болон ирэх юм. Эднийхэн их мөнгөөр бага ажил хийдэг хүмүүс. Тэднийг бүгдийг нь өөрчилж бага мөнгөөр их ажил хийдэг хүмүүс эрчим хүчийг удирдах хэрэгтэй байна. Тэгвэл цахилгааны үнэ нэмэгдэхгүй, харин ч хямдрах юм биш үү.
(өдрийн сонин 2004.11.22 288)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Цахилгааны үнэ нэмэгдэх бус харин хасагдах юм биш үү

Дээр нь эрчим хучний унэ нэмэх тухай Эрчим хүчний зохицуулах газар (ЭХЗГ)-ынхны байр суурь иргэдийг ёстой нэг шаналгаж байна. Тэд хэтэвчээ зузаатгахын тулд иргэдийг ингэж хямрааж байгаа юм.
Төрийн ордон цахилгаан эрчим хүчээр гурван талаа-саа тэжээгддэг. Ийм учраас тэнд цахилгаан тасрахгүй байх бүх нөхцөл бүрдсэн гэж ойлгож болно. Гэхдээ цахилгаан тасарлаа. Хадөлгөөнгүй үнэн бол энэ. Ордны гэрэл тасрахад Төвийн бүсийн цахилгаан дамжуулах сүлжээ (ТБЦДС) Төрийн өмчит ХК-ийн өмнөдийн дэд өртөөний станцын релей эвдэрсэн байжээ. Релей нь богино холбооны үед хүчдэлийг салгах үүрэгтэй. Эвдэрсэн учраас энэ үүргээ биелүүлж чадаагүй. Төрийн ордон руу Нэгдсэн III эмнэлэг талаас орж ирсэн кабелийг зөвшөө-рөлгүйгээр газар ухаж байсан хүмүүс тасалсан байжээ.
Ордныг цахилгаан эрчим хүчээр тэжээж байх үүрэгтэй гуравдагч шугам манайхны хэлж заншсанаар Сүхбаатар хэвлэлийн комбинатын талаас ордог юм байна. Гэтэл тэнд байрлах ТП-д эалгалт хийх гэтэл ачаалал тасалгаа-ны чөмгүүд нь хугарсан байсан гэнэ. Чөмгүүдийг засч янзлахад цаг 30 минутын ху-гацаа зарцуулсан аж. Ер нь Төрийн ордныг цахилгаан эрчим хүчээр тасралтгүи хангаж байх үүргийг УБЦТС компани, ТБЦДС Төрийн өмчит ХК-иуд хуулиар хүлээжээ. Гэвч тэд энэ удаа үүргээ биелүүлж чадаагүй байна. Үүнийг Түлш эрчим хүчний яамны коллеги хуралдаж авч хэлэлцсэн гэнэ. Коллегийн хурал дээр Эрхэлсэн сайд Т.Очирхүү Одоо цаг хүндэрч өвөл боллоо. Ийм учир ямар нэг хүнтэй хариуц-лага тооцохгүй гэж хэлсэн байна. Түүнд ингэж хэлэх нарийн шалтгаан бий. Сайд Т.Очирхүү хүйтнээс айсан ард түмэндээ хайртайдаа ингэж хэлж байгаа юм биш. Эрчим хүчний салбар хам-гийн их мөнгө угаадаг салбар. Түүнийгээ дагаад энд ах дүү төрөл садан, найз нөхөд гэдэг чихээстэй. Бүгд будлиантай буруу үйлдлийн гэрчүүд уч-раас бие биендээ шаардлага тавьж чадахгүй. Ажлын хариуцлага тооцно гэж бур байхгүй. Дэд бүтцийн сайд Б.Жигжид өнгөрсөн дөрвөн жил УБЦТС компанийн захи-рал Бассайханыг хариуцлага тооцож ажлаас нь өөрчлөх гээд чадаагүй. Түүнийг ажлаас нь өөрчлөх болоход Б.Жигжид сайдыг Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр дууддаг. Ерөнхий сайдын өрөөнөөс гарч ирсэн Б.Жигжид түүнтэй хариуцлага тооцно гэж үгүй. Иймэрхүу байдлаар өнгөрсөн дөрвөн жилийг тэд ардаа хийсэн. Бассайхан гэдэг нь УИХ-ын гишүүн асан МАХН-ын Улс төрийн зөвлөлийн гишүүн Д.Алтайгийн садангийн хүн. Ийм хамгаалалттай учраас түүнтэй салбар ха-риуцсан сайд нь хариуцлага тооцож чадаагүй.
Энэ салбарын удирдла-гын хүрээнд угаагдсан мөнгө МАХН-ын гол санхүүжилт нь болдог. Тэд МАХН-ыг санхүү-жүүлээд илүү гарснаар нь өргөө гэрээ өөд нь татаж амьдрал ахуйгаа дээшлүүлж, хувийн хаустай болдог гэж хэлж болно. Энэ мэт салбар аль хэдийнэ хар мафийн ха-лаасанд оржээ. Энэ салбарыг мафиас нь салгахгүй бол эрчим хүчний үнэ цаашдаа ч нэмэгдэнэ. Цахилгаан тасал-даг, үнийг нь нэмдэг энэ үзэгдэлд дээрх хоёр аж ахуйн нэгжийн удирдлагыг солиогүй удсантай холбоотой гэж энэ салбарынхан ярих юм билээ. Цахилгааны үнийг нэмэх тухай шийдвэрийг хоёр жи-лийн өмнө ЭХЗГ гаргаж УИХ хүртэл том зарга явсан билээ. УИХ-аас Б.Шаравсамбуугаар ахлуулсан ажлын хэсэг гарч эрчим хүчний үнэ яагаад нэмж байгаа талаар үнэлэлт дүгнэлт өгч УИХ төдийгүй МАХН-ын Удирдах зөвлөл дээр хүртэл ярьж байсан байна. Гэвч энэ асуудал ший-дэгдэлгүй өнөедрийг хүрлээ. Тэнд хариуцлагагүй маш олон хүн байгаа учир цахилгаан тасарч үнэ нь нэмэгдсээр байна. Т.Очирхүү сайд хэн нэгэнтэй хариуцлага тооцохгүй тухай мэдэгдлээ. Гэхдээ Монгол Улсын компанийн тухай хуулиар дээрх хоёр аж ахуйн нэгжийн удирдлагыг өөрчлөхийг ганцхан Түлш эрчим хүчний сайд мэдэхгүй. Харин ТӨХ, СЭЗЯ, ТЭХЯ-ны төлөөлөлтэй төлөөлөн удир-дах зөвлөл нь шийдэх учиртай. Өвлийн горимд шилжсэн нь хүнийг хариуцлагаас мулт-лах шалтаг биш харин нэн даруй хариуцлага тооцохгүй бол цаашдаа улам хүндэрнэ. Тодруулж хэлбэл цахилгаан дахин дахин тасарна гэсэн үг. Энэ байдлыг давтахгүйн тулд харин ч хамгийн түрүүнд хариуцлага тооцох ёстой байсан юм биш үү.
УБЦТС цахилгаан стан-цуудаас жилд 47 тэрбум төгрөгийн цахилгаан борлуулахаар гэрээгээр авдаг. Түү-нээс ердөө 17 тэрбумыг нь цахилгаан станцуудад эргүүлж төлдөг. Бусад нь будаа. Тэрхүү 47 тэрбум төгрөгийн цахилгааны 29 хувь буюу 14 тэрбум төгрөгийн эрчим хү-чийг хэрэглэгчид хүргэхэд
Гардаг алдагдал хэмээн үзэж ЭХЗГ баталж өгсөн байна. Цахилгаан станцуудаас гар-сан цахилгааны үнэ нэмэг-дэхгүй, харин ч хямдрах юм биш үүсан 47 тэрбум төг-рөгийн эрчим хүчний 31 тэрбум нь ийнхүү алдагдал, төлбөр болон зарцуулагдана. Түүнээс гадна УБЦТС-ний өөрийнх нь үйл ажиллагааны зардал 5.4 тэрбум төгрөг байдаг аж. Харин үлдсэн 10 тэрбум гаруй нь алга болдог. Тэгэхээр энэ салбарт жилдээ 10 тэрбум төгрөг угаагдаж байна гэж ойлгож болно.
ЭХЗГ бий болоод Засгийн газрын тогтоолоор шөнө хэ-рэглэсэн эрчим хүчний үнийг хямдруулж үйлдвэр, аж ахуйн газарт өгч байсныг зогсоосон. Ингэснээр эрчим хүч шөнийн хэрэглээгүй болсон. Эрчим хүч нь өөрөө өвөрмөц бүтээгдэхүүн. Түүнийг үйлдвэрлэж байгаа тохиолдолд зайлшгүй хэрэглэх ёстой. Бусад бараа бүтээгдэхүүн шиг агуулах саванд хадгалах ямар ч боломжгүй. Цахилгаан станцууд шөнө үйлдвэрлэсэн эрчим хүчээ ОХУ руу үнэгүй урсгадаг. Нэгэнт үйлдвэрлэж байгаа шөнийн хэрэглээ манайд байхгүй учир ингэхээс өөр арга байхгүй. Хэрэв ОХУ руу үнэгүй урсгахгүй бол түүнээ-сээ илүү хохирлыг амсах болно. Эрчим хүчний салбарын алдагдал их байгаа нь үүнтэй холбоотой. Алдагдлын зэрэгцээ бас хулгай бий. Гэхдээ эрчим хүчнийхэн их хэм-жээний алдагдал, хулгайгаа хаацайлж нийслэлийн гэр хороолол гэж хадны мангас эрчим хүчийг идчихдэг гэж тайл-барладаг. Цахилгааны үнийг нэмэхгүй бол станц зогсоно гэж айлгадаг. Мэн чанартаа бол гэр хорооллын алдагдал, хулгай эрчим хүчинд нүүрлэсэн 14 тэрбум төгрөгийн ал дагдал, 10 тэрбум төгрөгиин хулгайн дэргэд юу ч биш. Гэр хороололд 92 мянган өрх бий гэсэн тойм тооцоо бий. Тэгвэл нэг өрх сард арван мянган төгрөгиин цахилгаан хэрэг-лэдэг. Түүнийг нь алдагдал гэж тооцвол жилдээ 11 тэрбум төгрөг болно. Гэр хорооллынхноос нэг ч төгрөг хураахгүй байхад УБЦТС-ний цахилгаан станцуудад эргүүлж төлдөггүй. 14 тэрбум төгрөгт хүрэх-гүй байна. Тэдний тооцсон алдагдалд хүрэхгүй байгаа юм чинь гэр хорооллынхны эрчим хүчний хулгай гэж юү байх вэ. Үүгээр эрчим хүчний хулгай манайд байхгүй гэж хэлж байгаа юм биш. Эрчим хүчний хулгай манайд бий. Гэхдээ тэр нь гэр хороололд биш гэдгийг хэлж байгаа хэрэг. Эрчим хүчний хамгийн том хулгайч нь туе салбар өөрөө. Дээр нь манай хэдэн том үйлдвэрүүд орно. Эрчим хүчний салбар, том үйлдвэрүүд жилдээ 14 тэрбум төгрөгиин алдагдал, 10 тэрбум төгрөгийн цахилгааны хулгайг цааш нь харуулчихаж байгаа юм. Ингэхээр энэ салбарыг эрчим хүчний хамгийн том хулгайч гэж хэлэхээс өөр аргагүй биз ээ. Тэд хэрэглэ-сэн цахилгааныхаа үнийг эрчим хүчний цахилгааны эрх мэдэлтнүүдтэй нийлж хамгийн бага үнээр төлдөг. Хэрэглэсэн цахилгаан, төлсөн мөнгө хоёрын дундах зөрүү нь хулгай болж байгаа юм. Эрчим хүч хулгайлсан үйлд-вэрүүдийн удирдлагууд эрчим хүчний байцаагч нарын дунд явагддэг гэж хэлж болно. Бодит байдал ийм байна. Гэтэл эдүгээ ЭХЗГ цахилгааны үнийг нэмэх тухай ярьж байна. Үнэндээ манайд цахилгааны үнийг нэмэх байтугай хасах нөхцөл бололцоо бий. Эрчим хүчний салбар цахилгаан дамжуулах сүлжээ, том үйлдвэрүүдийн удирдлагуудын дунд газрын гаваар орсон мэт алга болж байгаа 10 тэрбум төгрөгөө тэд олж авах юм бол иргэд хямд цахилгаан хэрэглэх нөхцөл бүрдэнэ. Алдагдал, хул-гайгаа багасгаж чадахгүй. Хоорондоо шаардлага тавьж хариуцлага тооцох чадваргүй болсон эрчим хүчний салбарт эрчимтэй эмчилгээ хэрэгтэй байна. Т.Очирхүү сайд саяхан томилогдсон хүн. Тэдний буруу булхайн нарийн ширийнийг мэдэхгүй байгаа байх. Иймд энэхүү материа-лыг бичлээ. Энэ бол Т.Очирхүү сайдыг эрчим хүчний салбарыг эмчилж оношлоход туе болох болов уу. Эрчим хүчний салбарын уналт эрчимтэй явагдаж байна. Энэ нь ард түмний нуруун дээр ачаа болон ирэх юм. Эднийхэн их мөнгөөр бага ажил хийдэг хүмүүс. Тэднийг бүгдийг нь өөрчилж бага мөнгөөр их ажил хийдэг хүмүүс эрчим хүчийг удирдах хэрэгтэй байна. Тэгвэл цахилгааны үнэ нэмэгдэхгүй, харин ч хямдрах юм биш үү.
(өдрийн сонин 2004.11.22 288)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Цахилгааны үнэ нэмэгдэх бус харин хасагдах юм биш үү

Дээр нь эрчим хучний унэ нэмэх тухай Эрчим хүчний зохицуулах газар (ЭХЗГ)-ынхны байр суурь иргэдийг ёстой нэг шаналгаж байна. Тэд хэтэвчээ зузаатгахын тулд иргэдийг ингэж хямрааж байгаа юм.
Төрийн ордон цахилгаан эрчим хүчээр гурван талаа-саа тэжээгддэг. Ийм учраас тэнд цахилгаан тасрахгүй байх бүх нөхцөл бүрдсэн гэж ойлгож болно. Гэхдээ цахилгаан тасарлаа. Хадөлгөөнгүй үнэн бол энэ. Ордны гэрэл тасрахад Төвийн бүсийн цахилгаан дамжуулах сүлжээ (ТБЦДС) Төрийн өмчит ХК-ийн өмнөдийн дэд өртөөний станцын релей эвдэрсэн байжээ. Релей нь богино холбооны үед хүчдэлийг салгах үүрэгтэй. Эвдэрсэн учраас энэ үүргээ биелүүлж чадаагүй. Төрийн ордон руу Нэгдсэн III эмнэлэг талаас орж ирсэн кабелийг зөвшөө-рөлгүйгээр газар ухаж байсан хүмүүс тасалсан байжээ.
Ордныг цахилгаан эрчим хүчээр тэжээж байх үүрэгтэй гуравдагч шугам манайхны хэлж заншсанаар Сүхбаатар хэвлэлийн комбинатын талаас ордог юм байна. Гэтэл тэнд байрлах ТП-д эалгалт хийх гэтэл ачаалал тасалгаа-ны чөмгүүд нь хугарсан байсан гэнэ. Чөмгүүдийг засч янзлахад цаг 30 минутын ху-гацаа зарцуулсан аж. Ер нь Төрийн ордныг цахилгаан эрчим хүчээр тасралтгүи хангаж байх үүргийг УБЦТС компани, ТБЦДС Төрийн өмчит ХК-иуд хуулиар хүлээжээ. Гэвч тэд энэ удаа үүргээ биелүүлж чадаагүй байна. Үүнийг Түлш эрчим хүчний яамны коллеги хуралдаж авч хэлэлцсэн гэнэ. Коллегийн хурал дээр Эрхэлсэн сайд Т.Очирхүү Одоо цаг хүндэрч өвөл боллоо. Ийм учир ямар нэг хүнтэй хариуц-лага тооцохгүй гэж хэлсэн байна. Түүнд ингэж хэлэх нарийн шалтгаан бий. Сайд Т.Очирхүү хүйтнээс айсан ард түмэндээ хайртайдаа ингэж хэлж байгаа юм биш. Эрчим хүчний салбар хам-гийн их мөнгө угаадаг салбар. Түүнийгээ дагаад энд ах дүү төрөл садан, найз нөхөд гэдэг чихээстэй. Бүгд будлиантай буруу үйлдлийн гэрчүүд уч-раас бие биендээ шаардлага тавьж чадахгүй. Ажлын хариуцлага тооцно гэж бур байхгүй. Дэд бүтцийн сайд Б.Жигжид өнгөрсөн дөрвөн жил УБЦТС компанийн захи-рал Бассайханыг хариуцлага тооцож ажлаас нь өөрчлөх гээд чадаагүй. Түүнийг ажлаас нь өөрчлөх болоход Б.Жигжид сайдыг Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр дууддаг. Ерөнхий сайдын өрөөнөөс гарч ирсэн Б.Жигжид түүнтэй хариуцлага тооцно гэж үгүй. Иймэрхүу байдлаар өнгөрсөн дөрвөн жилийг тэд ардаа хийсэн. Бассайхан гэдэг нь УИХ-ын гишүүн асан МАХН-ын Улс төрийн зөвлөлийн гишүүн Д.Алтайгийн садангийн хүн. Ийм хамгаалалттай учраас түүнтэй салбар ха-риуцсан сайд нь хариуцлага тооцож чадаагүй.
Энэ салбарын удирдла-гын хүрээнд угаагдсан мөнгө МАХН-ын гол санхүүжилт нь болдог. Тэд МАХН-ыг санхүү-жүүлээд илүү гарснаар нь өргөө гэрээ өөд нь татаж амьдрал ахуйгаа дээшлүүлж, хувийн хаустай болдог гэж хэлж болно. Энэ мэт салбар аль хэдийнэ хар мафийн ха-лаасанд оржээ. Энэ салбарыг мафиас нь салгахгүй бол эрчим хүчний үнэ цаашдаа ч нэмэгдэнэ. Цахилгаан тасал-даг, үнийг нь нэмдэг энэ үзэгдэлд дээрх хоёр аж ахуйн нэгжийн удирдлагыг солиогүй удсантай холбоотой гэж энэ салбарынхан ярих юм билээ. Цахилгааны үнийг нэмэх тухай шийдвэрийг хоёр жи-лийн өмнө ЭХЗГ гаргаж УИХ хүртэл том зарга явсан билээ. УИХ-аас Б.Шаравсамбуугаар ахлуулсан ажлын хэсэг гарч эрчим хүчний үнэ яагаад нэмж байгаа талаар үнэлэлт дүгнэлт өгч УИХ төдийгүй МАХН-ын Удирдах зөвлөл дээр хүртэл ярьж байсан байна. Гэвч энэ асуудал ший-дэгдэлгүй өнөедрийг хүрлээ. Тэнд хариуцлагагүй маш олон хүн байгаа учир цахилгаан тасарч үнэ нь нэмэгдсээр байна. Т.Очирхүү сайд хэн нэгэнтэй хариуцлага тооцохгүй тухай мэдэгдлээ. Гэхдээ Монгол Улсын компанийн тухай хуулиар дээрх хоёр аж ахуйн нэгжийн удирдлагыг өөрчлөхийг ганцхан Түлш эрчим хүчний сайд мэдэхгүй. Харин ТӨХ, СЭЗЯ, ТЭХЯ-ны төлөөлөлтэй төлөөлөн удир-дах зөвлөл нь шийдэх учиртай. Өвлийн горимд шилжсэн нь хүнийг хариуцлагаас мулт-лах шалтаг биш харин нэн даруй хариуцлага тооцохгүй бол цаашдаа улам хүндэрнэ. Тодруулж хэлбэл цахилгаан дахин дахин тасарна гэсэн үг. Энэ байдлыг давтахгүйн тулд харин ч хамгийн түрүүнд хариуцлага тооцох ёстой байсан юм биш үү.
УБЦТС цахилгаан стан-цуудаас жилд 47 тэрбум төгрөгийн цахилгаан борлуулахаар гэрээгээр авдаг. Түү-нээс ердөө 17 тэрбумыг нь цахилгаан станцуудад эргүүлж төлдөг. Бусад нь будаа. Тэрхүү 47 тэрбум төгрөгийн цахилгааны 29 хувь буюу 14 тэрбум төгрөгийн эрчим хү-чийг хэрэглэгчид хүргэхэд
Гардаг алдагдал хэмээн үзэж ЭХЗГ баталж өгсөн байна. Цахилгаан станцуудаас гар-сан цахилгааны үнэ нэмэг-дэхгүй, харин ч хямдрах юм биш үүсан 47 тэрбум төг-рөгийн эрчим хүчний 31 тэрбум нь ийнхүү алдагдал, төлбөр болон зарцуулагдана. Түүнээс гадна УБЦТС-ний өөрийнх нь үйл ажиллагааны зардал 5.4 тэрбум төгрөг байдаг аж. Харин үлдсэн 10 тэрбум гаруй нь алга болдог. Тэгэхээр энэ салбарт жилдээ 10 тэрбум төгрөг угаагдаж байна гэж ойлгож болно.
ЭХЗГ бий болоод Засгийн газрын тогтоолоор шөнө хэ-рэглэсэн эрчим хүчний үнийг хямдруулж үйлдвэр, аж ахуйн газарт өгч байсныг зогсоосон. Ингэснээр эрчим хүч шөнийн хэрэглээгүй болсон. Эрчим хүч нь өөрөө өвөрмөц бүтээгдэхүүн. Түүнийг үйлдвэрлэж байгаа тохиолдолд зайлшгүй хэрэглэх ёстой. Бусад бараа бүтээгдэхүүн шиг агуулах саванд хадгалах ямар ч боломжгүй. Цахилгаан станцууд шөнө үйлдвэрлэсэн эрчим хүчээ ОХУ руу үнэгүй урсгадаг. Нэгэнт үйлдвэрлэж байгаа шөнийн хэрэглээ манайд байхгүй учир ингэхээс өөр арга байхгүй. Хэрэв ОХУ руу үнэгүй урсгахгүй бол түүнээ-сээ илүү хохирлыг амсах болно. Эрчим хүчний салбарын алдагдал их байгаа нь үүнтэй холбоотой. Алдагдлын зэрэгцээ бас хулгай бий. Гэхдээ эрчим хүчнийхэн их хэм-жээний алдагдал, хулгайгаа хаацайлж нийслэлийн гэр хороолол гэж хадны мангас эрчим хүчийг идчихдэг гэж тайл-барладаг. Цахилгааны үнийг нэмэхгүй бол станц зогсоно гэж айлгадаг. Мэн чанартаа бол гэр хорооллын алдагдал, хулгай эрчим хүчинд нүүрлэсэн 14 тэрбум төгрөгийн ал дагдал, 10 тэрбум төгрөгиин хулгайн дэргэд юу ч биш. Гэр хороололд 92 мянган өрх бий гэсэн тойм тооцоо бий. Тэгвэл нэг өрх сард арван мянган төгрөгиин цахилгаан хэрэг-лэдэг. Түүнийг нь алдагдал гэж тооцвол жилдээ 11 тэрбум төгрөг болно. Гэр хорооллынхноос нэг ч төгрөг хураахгүй байхад УБЦТС-ний цахилгаан станцуудад эргүүлж төлдөггүй. 14 тэрбум төгрөгт хүрэх-гүй байна. Тэдний тооцсон алдагдалд хүрэхгүй байгаа юм чинь гэр хорооллынхны эрчим хүчний хулгай гэж юү байх вэ. Үүгээр эрчим хүчний хулгай манайд байхгүй гэж хэлж байгаа юм биш. Эрчим хүчний хулгай манайд бий. Гэхдээ тэр нь гэр хороололд биш гэдгийг хэлж байгаа хэрэг. Эрчим хүчний хамгийн том хулгайч нь туе салбар өөрөө. Дээр нь манай хэдэн том үйлдвэрүүд орно. Эрчим хүчний салбар, том үйлдвэрүүд жилдээ 14 тэрбум төгрөгиин алдагдал, 10 тэрбум төгрөгийн цахилгааны хулгайг цааш нь харуулчихаж байгаа юм. Ингэхээр энэ салбарыг эрчим хүчний хамгийн том хулгайч гэж хэлэхээс өөр аргагүй биз ээ. Тэд хэрэглэ-сэн цахилгааныхаа үнийг эрчим хүчний цахилгааны эрх мэдэлтнүүдтэй нийлж хамгийн бага үнээр төлдөг. Хэрэглэсэн цахилгаан, төлсөн мөнгө хоёрын дундах зөрүү нь хулгай болж байгаа юм. Эрчим хүч хулгайлсан үйлд-вэрүүдийн удирдлагууд эрчим хүчний байцаагч нарын дунд явагддэг гэж хэлж болно. Бодит байдал ийм байна. Гэтэл эдүгээ ЭХЗГ цахилгааны үнийг нэмэх тухай ярьж байна. Үнэндээ манайд цахилгааны үнийг нэмэх байтугай хасах нөхцөл бололцоо бий. Эрчим хүчний салбар цахилгаан дамжуулах сүлжээ, том үйлдвэрүүдийн удирдлагуудын дунд газрын гаваар орсон мэт алга болж байгаа 10 тэрбум төгрөгөө тэд олж авах юм бол иргэд хямд цахилгаан хэрэглэх нөхцөл бүрдэнэ. Алдагдал, хул-гайгаа багасгаж чадахгүй. Хоорондоо шаардлага тавьж хариуцлага тооцох чадваргүй болсон эрчим хүчний салбарт эрчимтэй эмчилгээ хэрэгтэй байна. Т.Очирхүү сайд саяхан томилогдсон хүн. Тэдний буруу булхайн нарийн ширийнийг мэдэхгүй байгаа байх. Иймд энэхүү материа-лыг бичлээ. Энэ бол Т.Очирхүү сайдыг эрчим хүчний салбарыг эмчилж оношлоход туе болох болов уу. Эрчим хүчний салбарын уналт эрчимтэй явагдаж байна. Энэ нь ард түмний нуруун дээр ачаа болон ирэх юм. Эднийхэн их мөнгөөр бага ажил хийдэг хүмүүс. Тэднийг бүгдийг нь өөрчилж бага мөнгөөр их ажил хийдэг хүмүүс эрчим хүчийг удирдах хэрэгтэй байна. Тэгвэл цахилгааны үнэ нэмэгдэхгүй, харин ч хямдрах юм биш үү.
(өдрийн сонин 2004.11.22 288)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Цахилгааны үнэ нэмэгдэх бус харин хасагдах юм биш үү

Дээр нь эрчим хучний унэ нэмэх тухай Эрчим хүчний зохицуулах газар (ЭХЗГ)-ынхны байр суурь иргэдийг ёстой нэг шаналгаж байна. Тэд хэтэвчээ зузаатгахын тулд иргэдийг ингэж хямрааж байгаа юм.
Төрийн ордон цахилгаан эрчим хүчээр гурван талаа-саа тэжээгддэг. Ийм учраас тэнд цахилгаан тасрахгүй байх бүх нөхцөл бүрдсэн гэж ойлгож болно. Гэхдээ цахилгаан тасарлаа. Хадөлгөөнгүй үнэн бол энэ. Ордны гэрэл тасрахад Төвийн бүсийн цахилгаан дамжуулах сүлжээ (ТБЦДС) Төрийн өмчит ХК-ийн өмнөдийн дэд өртөөний станцын релей эвдэрсэн байжээ. Релей нь богино холбооны үед хүчдэлийг салгах үүрэгтэй. Эвдэрсэн учраас энэ үүргээ биелүүлж чадаагүй. Төрийн ордон руу Нэгдсэн III эмнэлэг талаас орж ирсэн кабелийг зөвшөө-рөлгүйгээр газар ухаж байсан хүмүүс тасалсан байжээ.
Ордныг цахилгаан эрчим хүчээр тэжээж байх үүрэгтэй гуравдагч шугам манайхны хэлж заншсанаар Сүхбаатар хэвлэлийн комбинатын талаас ордог юм байна. Гэтэл тэнд байрлах ТП-д эалгалт хийх гэтэл ачаалал тасалгаа-ны чөмгүүд нь хугарсан байсан гэнэ. Чөмгүүдийг засч янзлахад цаг 30 минутын ху-гацаа зарцуулсан аж. Ер нь Төрийн ордныг цахилгаан эрчим хүчээр тасралтгүи хангаж байх үүргийг УБЦТС компани, ТБЦДС Төрийн өмчит ХК-иуд хуулиар хүлээжээ. Гэвч тэд энэ удаа үүргээ биелүүлж чадаагүй байна. Үүнийг Түлш эрчим хүчний яамны коллеги хуралдаж авч хэлэлцсэн гэнэ. Коллегийн хурал дээр Эрхэлсэн сайд Т.Очирхүү Одоо цаг хүндэрч өвөл боллоо. Ийм учир ямар нэг хүнтэй хариуц-лага тооцохгүй гэж хэлсэн байна. Түүнд ингэж хэлэх нарийн шалтгаан бий. Сайд Т.Очирхүү хүйтнээс айсан ард түмэндээ хайртайдаа ингэж хэлж байгаа юм биш. Эрчим хүчний салбар хам-гийн их мөнгө угаадаг салбар. Түүнийгээ дагаад энд ах дүү төрөл садан, найз нөхөд гэдэг чихээстэй. Бүгд будлиантай буруу үйлдлийн гэрчүүд уч-раас бие биендээ шаардлага тавьж чадахгүй. Ажлын хариуцлага тооцно гэж бур байхгүй. Дэд бүтцийн сайд Б.Жигжид өнгөрсөн дөрвөн жил УБЦТС компанийн захи-рал Бассайханыг хариуцлага тооцож ажлаас нь өөрчлөх гээд чадаагүй. Түүнийг ажлаас нь өөрчлөх болоход Б.Жигжид сайдыг Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр дууддаг. Ерөнхий сайдын өрөөнөөс гарч ирсэн Б.Жигжид түүнтэй хариуцлага тооцно гэж үгүй. Иймэрхүу байдлаар өнгөрсөн дөрвөн жилийг тэд ардаа хийсэн. Бассайхан гэдэг нь УИХ-ын гишүүн асан МАХН-ын Улс төрийн зөвлөлийн гишүүн Д.Алтайгийн садангийн хүн. Ийм хамгаалалттай учраас түүнтэй салбар ха-риуцсан сайд нь хариуцлага тооцож чадаагүй.
Энэ салбарын удирдла-гын хүрээнд угаагдсан мөнгө МАХН-ын гол санхүүжилт нь болдог. Тэд МАХН-ыг санхүү-жүүлээд илүү гарснаар нь өргөө гэрээ өөд нь татаж амьдрал ахуйгаа дээшлүүлж, хувийн хаустай болдог гэж хэлж болно. Энэ мэт салбар аль хэдийнэ хар мафийн ха-лаасанд оржээ. Энэ салбарыг мафиас нь салгахгүй бол эрчим хүчний үнэ цаашдаа ч нэмэгдэнэ. Цахилгаан тасал-даг, үнийг нь нэмдэг энэ үзэгдэлд дээрх хоёр аж ахуйн нэгжийн удирдлагыг солиогүй удсантай холбоотой гэж энэ салбарынхан ярих юм билээ. Цахилгааны үнийг нэмэх тухай шийдвэрийг хоёр жи-лийн өмнө ЭХЗГ гаргаж УИХ хүртэл том зарга явсан билээ. УИХ-аас Б.Шаравсамбуугаар ахлуулсан ажлын хэсэг гарч эрчим хүчний үнэ яагаад нэмж байгаа талаар үнэлэлт дүгнэлт өгч УИХ төдийгүй МАХН-ын Удирдах зөвлөл дээр хүртэл ярьж байсан байна. Гэвч энэ асуудал ший-дэгдэлгүй өнөедрийг хүрлээ. Тэнд хариуцлагагүй маш олон хүн байгаа учир цахилгаан тасарч үнэ нь нэмэгдсээр байна. Т.Очирхүү сайд хэн нэгэнтэй хариуцлага тооцохгүй тухай мэдэгдлээ. Гэхдээ Монгол Улсын компанийн тухай хуулиар дээрх хоёр аж ахуйн нэгжийн удирдлагыг өөрчлөхийг ганцхан Түлш эрчим хүчний сайд мэдэхгүй. Харин ТӨХ, СЭЗЯ, ТЭХЯ-ны төлөөлөлтэй төлөөлөн удир-дах зөвлөл нь шийдэх учиртай. Өвлийн горимд шилжсэн нь хүнийг хариуцлагаас мулт-лах шалтаг биш харин нэн даруй хариуцлага тооцохгүй бол цаашдаа улам хүндэрнэ. Тодруулж хэлбэл цахилгаан дахин дахин тасарна гэсэн үг. Энэ байдлыг давтахгүйн тулд харин ч хамгийн түрүүнд хариуцлага тооцох ёстой байсан юм биш үү.
УБЦТС цахилгаан стан-цуудаас жилд 47 тэрбум төгрөгийн цахилгаан борлуулахаар гэрээгээр авдаг. Түү-нээс ердөө 17 тэрбумыг нь цахилгаан станцуудад эргүүлж төлдөг. Бусад нь будаа. Тэрхүү 47 тэрбум төгрөгийн цахилгааны 29 хувь буюу 14 тэрбум төгрөгийн эрчим хү-чийг хэрэглэгчид хүргэхэд
Гардаг алдагдал хэмээн үзэж ЭХЗГ баталж өгсөн байна. Цахилгаан станцуудаас гар-сан цахилгааны үнэ нэмэг-дэхгүй, харин ч хямдрах юм биш үүсан 47 тэрбум төг-рөгийн эрчим хүчний 31 тэрбум нь ийнхүү алдагдал, төлбөр болон зарцуулагдана. Түүнээс гадна УБЦТС-ний өөрийнх нь үйл ажиллагааны зардал 5.4 тэрбум төгрөг байдаг аж. Харин үлдсэн 10 тэрбум гаруй нь алга болдог. Тэгэхээр энэ салбарт жилдээ 10 тэрбум төгрөг угаагдаж байна гэж ойлгож болно.
ЭХЗГ бий болоод Засгийн газрын тогтоолоор шөнө хэ-рэглэсэн эрчим хүчний үнийг хямдруулж үйлдвэр, аж ахуйн газарт өгч байсныг зогсоосон. Ингэснээр эрчим хүч шөнийн хэрэглээгүй болсон. Эрчим хүч нь өөрөө өвөрмөц бүтээгдэхүүн. Түүнийг үйлдвэрлэж байгаа тохиолдолд зайлшгүй хэрэглэх ёстой. Бусад бараа бүтээгдэхүүн шиг агуулах саванд хадгалах ямар ч боломжгүй. Цахилгаан станцууд шөнө үйлдвэрлэсэн эрчим хүчээ ОХУ руу үнэгүй урсгадаг. Нэгэнт үйлдвэрлэж байгаа шөнийн хэрэглээ манайд байхгүй учир ингэхээс өөр арга байхгүй. Хэрэв ОХУ руу үнэгүй урсгахгүй бол түүнээ-сээ илүү хохирлыг амсах болно. Эрчим хүчний салбарын алдагдал их байгаа нь үүнтэй холбоотой. Алдагдлын зэрэгцээ бас хулгай бий. Гэхдээ эрчим хүчнийхэн их хэм-жээний алдагдал, хулгайгаа хаацайлж нийслэлийн гэр хороолол гэж хадны мангас эрчим хүчийг идчихдэг гэж тайл-барладаг. Цахилгааны үнийг нэмэхгүй бол станц зогсоно гэж айлгадаг. Мэн чанартаа бол гэр хорооллын алдагдал, хулгай эрчим хүчинд нүүрлэсэн 14 тэрбум төгрөгийн ал дагдал, 10 тэрбум төгрөгиин хулгайн дэргэд юу ч биш. Гэр хороололд 92 мянган өрх бий гэсэн тойм тооцоо бий. Тэгвэл нэг өрх сард арван мянган төгрөгиин цахилгаан хэрэг-лэдэг. Түүнийг нь алдагдал гэж тооцвол жилдээ 11 тэрбум төгрөг болно. Гэр хорооллынхноос нэг ч төгрөг хураахгүй байхад УБЦТС-ний цахилгаан станцуудад эргүүлж төлдөггүй. 14 тэрбум төгрөгт хүрэх-гүй байна. Тэдний тооцсон алдагдалд хүрэхгүй байгаа юм чинь гэр хорооллынхны эрчим хүчний хулгай гэж юү байх вэ. Үүгээр эрчим хүчний хулгай манайд байхгүй гэж хэлж байгаа юм биш. Эрчим хүчний хулгай манайд бий. Гэхдээ тэр нь гэр хороололд биш гэдгийг хэлж байгаа хэрэг. Эрчим хүчний хамгийн том хулгайч нь туе салбар өөрөө. Дээр нь манай хэдэн том үйлдвэрүүд орно. Эрчим хүчний салбар, том үйлдвэрүүд жилдээ 14 тэрбум төгрөгиин алдагдал, 10 тэрбум төгрөгийн цахилгааны хулгайг цааш нь харуулчихаж байгаа юм. Ингэхээр энэ салбарыг эрчим хүчний хамгийн том хулгайч гэж хэлэхээс өөр аргагүй биз ээ. Тэд хэрэглэ-сэн цахилгааныхаа үнийг эрчим хүчний цахилгааны эрх мэдэлтнүүдтэй нийлж хамгийн бага үнээр төлдөг. Хэрэглэсэн цахилгаан, төлсөн мөнгө хоёрын дундах зөрүү нь хулгай болж байгаа юм. Эрчим хүч хулгайлсан үйлд-вэрүүдийн удирдлагууд эрчим хүчний байцаагч нарын дунд явагддэг гэж хэлж болно. Бодит байдал ийм байна. Гэтэл эдүгээ ЭХЗГ цахилгааны үнийг нэмэх тухай ярьж байна. Үнэндээ манайд цахилгааны үнийг нэмэх байтугай хасах нөхцөл бололцоо бий. Эрчим хүчний салбар цахилгаан дамжуулах сүлжээ, том үйлдвэрүүдийн удирдлагуудын дунд газрын гаваар орсон мэт алга болж байгаа 10 тэрбум төгрөгөө тэд олж авах юм бол иргэд хямд цахилгаан хэрэглэх нөхцөл бүрдэнэ. Алдагдал, хул-гайгаа багасгаж чадахгүй. Хоорондоо шаардлага тавьж хариуцлага тооцох чадваргүй болсон эрчим хүчний салбарт эрчимтэй эмчилгээ хэрэгтэй байна. Т.Очирхүү сайд саяхан томилогдсон хүн. Тэдний буруу булхайн нарийн ширийнийг мэдэхгүй байгаа байх. Иймд энэхүү материа-лыг бичлээ. Энэ бол Т.Очирхүү сайдыг эрчим хүчний салбарыг эмчилж оношлоход туе болох болов уу. Эрчим хүчний салбарын уналт эрчимтэй явагдаж байна. Энэ нь ард түмний нуруун дээр ачаа болон ирэх юм. Эднийхэн их мөнгөөр бага ажил хийдэг хүмүүс. Тэднийг бүгдийг нь өөрчилж бага мөнгөөр их ажил хийдэг хүмүүс эрчим хүчийг удирдах хэрэгтэй байна. Тэгвэл цахилгааны үнэ нэмэгдэхгүй, харин ч хямдрах юм биш үү.
(өдрийн сонин 2004.11.22 288)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Цахилгааны үнэ нэмэгдэх бус харин хасагдах юм биш үү

Дээр нь эрчим хучний унэ нэмэх тухай Эрчим хүчний зохицуулах газар (ЭХЗГ)-ынхны байр суурь иргэдийг ёстой нэг шаналгаж байна. Тэд хэтэвчээ зузаатгахын тулд иргэдийг ингэж хямрааж байгаа юм.
Төрийн ордон цахилгаан эрчим хүчээр гурван талаа-саа тэжээгддэг. Ийм учраас тэнд цахилгаан тасрахгүй байх бүх нөхцөл бүрдсэн гэж ойлгож болно. Гэхдээ цахилгаан тасарлаа. Хадөлгөөнгүй үнэн бол энэ. Ордны гэрэл тасрахад Төвийн бүсийн цахилгаан дамжуулах сүлжээ (ТБЦДС) Төрийн өмчит ХК-ийн өмнөдийн дэд өртөөний станцын релей эвдэрсэн байжээ. Релей нь богино холбооны үед хүчдэлийг салгах үүрэгтэй. Эвдэрсэн учраас энэ үүргээ биелүүлж чадаагүй. Төрийн ордон руу Нэгдсэн III эмнэлэг талаас орж ирсэн кабелийг зөвшөө-рөлгүйгээр газар ухаж байсан хүмүүс тасалсан байжээ.
Ордныг цахилгаан эрчим хүчээр тэжээж байх үүрэгтэй гуравдагч шугам манайхны хэлж заншсанаар Сүхбаатар хэвлэлийн комбинатын талаас ордог юм байна. Гэтэл тэнд байрлах ТП-д эалгалт хийх гэтэл ачаалал тасалгаа-ны чөмгүүд нь хугарсан байсан гэнэ. Чөмгүүдийг засч янзлахад цаг 30 минутын ху-гацаа зарцуулсан аж. Ер нь Төрийн ордныг цахилгаан эрчим хүчээр тасралтгүи хангаж байх үүргийг УБЦТС компани, ТБЦДС Төрийн өмчит ХК-иуд хуулиар хүлээжээ. Гэвч тэд энэ удаа үүргээ биелүүлж чадаагүй байна. Үүнийг Түлш эрчим хүчний яамны коллеги хуралдаж авч хэлэлцсэн гэнэ. Коллегийн хурал дээр Эрхэлсэн сайд Т.Очирхүү Одоо цаг хүндэрч өвөл боллоо. Ийм учир ямар нэг хүнтэй хариуц-лага тооцохгүй гэж хэлсэн байна. Түүнд ингэж хэлэх нарийн шалтгаан бий. Сайд Т.Очирхүү хүйтнээс айсан ард түмэндээ хайртайдаа ингэж хэлж байгаа юм биш. Эрчим хүчний салбар хам-гийн их мөнгө угаадаг салбар. Түүнийгээ дагаад энд ах дүү төрөл садан, найз нөхөд гэдэг чихээстэй. Бүгд будлиантай буруу үйлдлийн гэрчүүд уч-раас бие биендээ шаардлага тавьж чадахгүй. Ажлын хариуцлага тооцно гэж бур байхгүй. Дэд бүтцийн сайд Б.Жигжид өнгөрсөн дөрвөн жил УБЦТС компанийн захи-рал Бассайханыг хариуцлага тооцож ажлаас нь өөрчлөх гээд чадаагүй. Түүнийг ажлаас нь өөрчлөх болоход Б.Жигжид сайдыг Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр дууддаг. Ерөнхий сайдын өрөөнөөс гарч ирсэн Б.Жигжид түүнтэй хариуцлага тооцно гэж үгүй. Иймэрхүу байдлаар өнгөрсөн дөрвөн жилийг тэд ардаа хийсэн. Бассайхан гэдэг нь УИХ-ын гишүүн асан МАХН-ын Улс төрийн зөвлөлийн гишүүн Д.Алтайгийн садангийн хүн. Ийм хамгаалалттай учраас түүнтэй салбар ха-риуцсан сайд нь хариуцлага тооцож чадаагүй.
Энэ салбарын удирдла-гын хүрээнд угаагдсан мөнгө МАХН-ын гол санхүүжилт нь болдог. Тэд МАХН-ыг санхүү-жүүлээд илүү гарснаар нь өргөө гэрээ өөд нь татаж амьдрал ахуйгаа дээшлүүлж, хувийн хаустай болдог гэж хэлж болно. Энэ мэт салбар аль хэдийнэ хар мафийн ха-лаасанд оржээ. Энэ салбарыг мафиас нь салгахгүй бол эрчим хүчний үнэ цаашдаа ч нэмэгдэнэ. Цахилгаан тасал-даг, үнийг нь нэмдэг энэ үзэгдэлд дээрх хоёр аж ахуйн нэгжийн удирдлагыг солиогүй удсантай холбоотой гэж энэ салбарынхан ярих юм билээ. Цахилгааны үнийг нэмэх тухай шийдвэрийг хоёр жи-лийн өмнө ЭХЗГ гаргаж УИХ хүртэл том зарга явсан билээ. УИХ-аас Б.Шаравсамбуугаар ахлуулсан ажлын хэсэг гарч эрчим хүчний үнэ яагаад нэмж байгаа талаар үнэлэлт дүгнэлт өгч УИХ төдийгүй МАХН-ын Удирдах зөвлөл дээр хүртэл ярьж байсан байна. Гэвч энэ асуудал ший-дэгдэлгүй өнөедрийг хүрлээ. Тэнд хариуцлагагүй маш олон хүн байгаа учир цахилгаан тасарч үнэ нь нэмэгдсээр байна. Т.Очирхүү сайд хэн нэгэнтэй хариуцлага тооцохгүй тухай мэдэгдлээ. Гэхдээ Монгол Улсын компанийн тухай хуулиар дээрх хоёр аж ахуйн нэгжийн удирдлагыг өөрчлөхийг ганцхан Түлш эрчим хүчний сайд мэдэхгүй. Харин ТӨХ, СЭЗЯ, ТЭХЯ-ны төлөөлөлтэй төлөөлөн удир-дах зөвлөл нь шийдэх учиртай. Өвлийн горимд шилжсэн нь хүнийг хариуцлагаас мулт-лах шалтаг биш харин нэн даруй хариуцлага тооцохгүй бол цаашдаа улам хүндэрнэ. Тодруулж хэлбэл цахилгаан дахин дахин тасарна гэсэн үг. Энэ байдлыг давтахгүйн тулд харин ч хамгийн түрүүнд хариуцлага тооцох ёстой байсан юм биш үү.
УБЦТС цахилгаан стан-цуудаас жилд 47 тэрбум төгрөгийн цахилгаан борлуулахаар гэрээгээр авдаг. Түү-нээс ердөө 17 тэрбумыг нь цахилгаан станцуудад эргүүлж төлдөг. Бусад нь будаа. Тэрхүү 47 тэрбум төгрөгийн цахилгааны 29 хувь буюу 14 тэрбум төгрөгийн эрчим хү-чийг хэрэглэгчид хүргэхэд
Гардаг алдагдал хэмээн үзэж ЭХЗГ баталж өгсөн байна. Цахилгаан станцуудаас гар-сан цахилгааны үнэ нэмэг-дэхгүй, харин ч хямдрах юм биш үүсан 47 тэрбум төг-рөгийн эрчим хүчний 31 тэрбум нь ийнхүү алдагдал, төлбөр болон зарцуулагдана. Түүнээс гадна УБЦТС-ний өөрийнх нь үйл ажиллагааны зардал 5.4 тэрбум төгрөг байдаг аж. Харин үлдсэн 10 тэрбум гаруй нь алга болдог. Тэгэхээр энэ салбарт жилдээ 10 тэрбум төгрөг угаагдаж байна гэж ойлгож болно.
ЭХЗГ бий болоод Засгийн газрын тогтоолоор шөнө хэ-рэглэсэн эрчим хүчний үнийг хямдруулж үйлдвэр, аж ахуйн газарт өгч байсныг зогсоосон. Ингэснээр эрчим хүч шөнийн хэрэглээгүй болсон. Эрчим хүч нь өөрөө өвөрмөц бүтээгдэхүүн. Түүнийг үйлдвэрлэж байгаа тохиолдолд зайлшгүй хэрэглэх ёстой. Бусад бараа бүтээгдэхүүн шиг агуулах саванд хадгалах ямар ч боломжгүй. Цахилгаан станцууд шөнө үйлдвэрлэсэн эрчим хүчээ ОХУ руу үнэгүй урсгадаг. Нэгэнт үйлдвэрлэж байгаа шөнийн хэрэглээ манайд байхгүй учир ингэхээс өөр арга байхгүй. Хэрэв ОХУ руу үнэгүй урсгахгүй бол түүнээ-сээ илүү хохирлыг амсах болно. Эрчим хүчний салбарын алдагдал их байгаа нь үүнтэй холбоотой. Алдагдлын зэрэгцээ бас хулгай бий. Гэхдээ эрчим хүчнийхэн их хэм-жээний алдагдал, хулгайгаа хаацайлж нийслэлийн гэр хороолол гэж хадны мангас эрчим хүчийг идчихдэг гэж тайл-барладаг. Цахилгааны үнийг нэмэхгүй бол станц зогсоно гэж айлгадаг. Мэн чанартаа бол гэр хорооллын алдагдал, хулгай эрчим хүчинд нүүрлэсэн 14 тэрбум төгрөгийн ал дагдал, 10 тэрбум төгрөгиин хулгайн дэргэд юу ч биш. Гэр хороололд 92 мянган өрх бий гэсэн тойм тооцоо бий. Тэгвэл нэг өрх сард арван мянган төгрөгиин цахилгаан хэрэг-лэдэг. Түүнийг нь алдагдал гэж тооцвол жилдээ 11 тэрбум төгрөг болно. Гэр хорооллынхноос нэг ч төгрөг хураахгүй байхад УБЦТС-ний цахилгаан станцуудад эргүүлж төлдөггүй. 14 тэрбум төгрөгт хүрэх-гүй байна. Тэдний тооцсон алдагдалд хүрэхгүй байгаа юм чинь гэр хорооллынхны эрчим хүчний хулгай гэж юү байх вэ. Үүгээр эрчим хүчний хулгай манайд байхгүй гэж хэлж байгаа юм биш. Эрчим хүчний хулгай манайд бий. Гэхдээ тэр нь гэр хороололд биш гэдгийг хэлж байгаа хэрэг. Эрчим хүчний хамгийн том хулгайч нь туе салбар өөрөө. Дээр нь манай хэдэн том үйлдвэрүүд орно. Эрчим хүчний салбар, том үйлдвэрүүд жилдээ 14 тэрбум төгрөгиин алдагдал, 10 тэрбум төгрөгийн цахилгааны хулгайг цааш нь харуулчихаж байгаа юм. Ингэхээр энэ салбарыг эрчим хүчний хамгийн том хулгайч гэж хэлэхээс өөр аргагүй биз ээ. Тэд хэрэглэ-сэн цахилгааныхаа үнийг эрчим хүчний цахилгааны эрх мэдэлтнүүдтэй нийлж хамгийн бага үнээр төлдөг. Хэрэглэсэн цахилгаан, төлсөн мөнгө хоёрын дундах зөрүү нь хулгай болж байгаа юм. Эрчим хүч хулгайлсан үйлд-вэрүүдийн удирдлагууд эрчим хүчний байцаагч нарын дунд явагддэг гэж хэлж болно. Бодит байдал ийм байна. Гэтэл эдүгээ ЭХЗГ цахилгааны үнийг нэмэх тухай ярьж байна. Үнэндээ манайд цахилгааны үнийг нэмэх байтугай хасах нөхцөл бололцоо бий. Эрчим хүчний салбар цахилгаан дамжуулах сүлжээ, том үйлдвэрүүдийн удирдлагуудын дунд газрын гаваар орсон мэт алга болж байгаа 10 тэрбум төгрөгөө тэд олж авах юм бол иргэд хямд цахилгаан хэрэглэх нөхцөл бүрдэнэ. Алдагдал, хул-гайгаа багасгаж чадахгүй. Хоорондоо шаардлага тавьж хариуцлага тооцох чадваргүй болсон эрчим хүчний салбарт эрчимтэй эмчилгээ хэрэгтэй байна. Т.Очирхүү сайд саяхан томилогдсон хүн. Тэдний буруу булхайн нарийн ширийнийг мэдэхгүй байгаа байх. Иймд энэхүү материа-лыг бичлээ. Энэ бол Т.Очирхүү сайдыг эрчим хүчний салбарыг эмчилж оношлоход туе болох болов уу. Эрчим хүчний салбарын уналт эрчимтэй явагдаж байна. Энэ нь ард түмний нуруун дээр ачаа болон ирэх юм. Эднийхэн их мөнгөөр бага ажил хийдэг хүмүүс. Тэднийг бүгдийг нь өөрчилж бага мөнгөөр их ажил хийдэг хүмүүс эрчим хүчийг удирдах хэрэгтэй байна. Тэгвэл цахилгааны үнэ нэмэгдэхгүй, харин ч хямдрах юм биш үү.
(өдрийн сонин 2004.11.22 288)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Цахилгааны үнэ нэмэгдэх бус харин хасагдах юм биш үү

Дээр нь эрчим хучний унэ нэмэх тухай Эрчим хүчний зохицуулах газар (ЭХЗГ)-ынхны байр суурь иргэдийг ёстой нэг шаналгаж байна. Тэд хэтэвчээ зузаатгахын тулд иргэдийг ингэж хямрааж байгаа юм.
Төрийн ордон цахилгаан эрчим хүчээр гурван талаа-саа тэжээгддэг. Ийм учраас тэнд цахилгаан тасрахгүй байх бүх нөхцөл бүрдсэн гэж ойлгож болно. Гэхдээ цахилгаан тасарлаа. Хадөлгөөнгүй үнэн бол энэ. Ордны гэрэл тасрахад Төвийн бүсийн цахилгаан дамжуулах сүлжээ (ТБЦДС) Төрийн өмчит ХК-ийн өмнөдийн дэд өртөөний станцын релей эвдэрсэн байжээ. Релей нь богино холбооны үед хүчдэлийг салгах үүрэгтэй. Эвдэрсэн учраас энэ үүргээ биелүүлж чадаагүй. Төрийн ордон руу Нэгдсэн III эмнэлэг талаас орж ирсэн кабелийг зөвшөө-рөлгүйгээр газар ухаж байсан хүмүүс тасалсан байжээ.
Ордныг цахилгаан эрчим хүчээр тэжээж байх үүрэгтэй гуравдагч шугам манайхны хэлж заншсанаар Сүхбаатар хэвлэлийн комбинатын талаас ордог юм байна. Гэтэл тэнд байрлах ТП-д эалгалт хийх гэтэл ачаалал тасалгаа-ны чөмгүүд нь хугарсан байсан гэнэ. Чөмгүүдийг засч янзлахад цаг 30 минутын ху-гацаа зарцуулсан аж. Ер нь Төрийн ордныг цахилгаан эрчим хүчээр тасралтгүи хангаж байх үүргийг УБЦТС компани, ТБЦДС Төрийн өмчит ХК-иуд хуулиар хүлээжээ. Гэвч тэд энэ удаа үүргээ биелүүлж чадаагүй байна. Үүнийг Түлш эрчим хүчний яамны коллеги хуралдаж авч хэлэлцсэн гэнэ. Коллегийн хурал дээр Эрхэлсэн сайд Т.Очирхүү Одоо цаг хүндэрч өвөл боллоо. Ийм учир ямар нэг хүнтэй хариуц-лага тооцохгүй гэж хэлсэн байна. Түүнд ингэж хэлэх нарийн шалтгаан бий. Сайд Т.Очирхүү хүйтнээс айсан ард түмэндээ хайртайдаа ингэж хэлж байгаа юм биш. Эрчим хүчний салбар хам-гийн их мөнгө угаадаг салбар. Түүнийгээ дагаад энд ах дүү төрөл садан, найз нөхөд гэдэг чихээстэй. Бүгд будлиантай буруу үйлдлийн гэрчүүд уч-раас бие биендээ шаардлага тавьж чадахгүй. Ажлын хариуцлага тооцно гэж бур байхгүй. Дэд бүтцийн сайд Б.Жигжид өнгөрсөн дөрвөн жил УБЦТС компанийн захи-рал Бассайханыг хариуцлага тооцож ажлаас нь өөрчлөх гээд чадаагүй. Түүнийг ажлаас нь өөрчлөх болоход Б.Жигжид сайдыг Ерөнхий сайд Н.Энхбаяр дууддаг. Ерөнхий сайдын өрөөнөөс гарч ирсэн Б.Жигжид түүнтэй хариуцлага тооцно гэж үгүй. Иймэрхүу байдлаар өнгөрсөн дөрвөн жилийг тэд ардаа хийсэн. Бассайхан гэдэг нь УИХ-ын гишүүн асан МАХН-ын Улс төрийн зөвлөлийн гишүүн Д.Алтайгийн садангийн хүн. Ийм хамгаалалттай учраас түүнтэй салбар ха-риуцсан сайд нь хариуцлага тооцож чадаагүй.
Энэ салбарын удирдла-гын хүрээнд угаагдсан мөнгө МАХН-ын гол санхүүжилт нь болдог. Тэд МАХН-ыг санхүү-жүүлээд илүү гарснаар нь өргөө гэрээ өөд нь татаж амьдрал ахуйгаа дээшлүүлж, хувийн хаустай болдог гэж хэлж болно. Энэ мэт салбар аль хэдийнэ хар мафийн ха-лаасанд оржээ. Энэ салбарыг мафиас нь салгахгүй бол эрчим хүчний үнэ цаашдаа ч нэмэгдэнэ. Цахилгаан тасал-даг, үнийг нь нэмдэг энэ үзэгдэлд дээрх хоёр аж ахуйн нэгжийн удирдлагыг солиогүй удсантай холбоотой гэж энэ салбарынхан ярих юм билээ. Цахилгааны үнийг нэмэх тухай шийдвэрийг хоёр жи-лийн өмнө ЭХЗГ гаргаж УИХ хүртэл том зарга явсан билээ. УИХ-аас Б.Шаравсамбуугаар ахлуулсан ажлын хэсэг гарч эрчим хүчний үнэ яагаад нэмж байгаа талаар үнэлэлт дүгнэлт өгч УИХ төдийгүй МАХН-ын Удирдах зөвлөл дээр хүртэл ярьж байсан байна. Гэвч энэ асуудал ший-дэгдэлгүй өнөедрийг хүрлээ. Тэнд хариуцлагагүй маш олон хүн байгаа учир цахилгаан тасарч үнэ нь нэмэгдсээр байна. Т.Очирхүү сайд хэн нэгэнтэй хариуцлага тооцохгүй тухай мэдэгдлээ. Гэхдээ Монгол Улсын компанийн тухай хуулиар дээрх хоёр аж ахуйн нэгжийн удирдлагыг өөрчлөхийг ганцхан Түлш эрчим хүчний сайд мэдэхгүй. Харин ТӨХ, СЭЗЯ, ТЭХЯ-ны төлөөлөлтэй төлөөлөн удир-дах зөвлөл нь шийдэх учиртай. Өвлийн горимд шилжсэн нь хүнийг хариуцлагаас мулт-лах шалтаг биш харин нэн даруй хариуцлага тооцохгүй бол цаашдаа улам хүндэрнэ. Тодруулж хэлбэл цахилгаан дахин дахин тасарна гэсэн үг. Энэ байдлыг давтахгүйн тулд харин ч хамгийн түрүүнд хариуцлага тооцох ёстой байсан юм биш үү.
УБЦТС цахилгаан стан-цуудаас жилд 47 тэрбум төгрөгийн цахилгаан борлуулахаар гэрээгээр авдаг. Түү-нээс ердөө 17 тэрбумыг нь цахилгаан станцуудад эргүүлж төлдөг. Бусад нь будаа. Тэрхүү 47 тэрбум төгрөгийн цахилгааны 29 хувь буюу 14 тэрбум төгрөгийн эрчим хү-чийг хэрэглэгчид хүргэхэд
Гардаг алдагдал хэмээн үзэж ЭХЗГ баталж өгсөн байна. Цахилгаан станцуудаас гар-сан цахилгааны үнэ нэмэг-дэхгүй, харин ч хямдрах юм биш үүсан 47 тэрбум төг-рөгийн эрчим хүчний 31 тэрбум нь ийнхүү алдагдал, төлбөр болон зарцуулагдана. Түүнээс гадна УБЦТС-ний өөрийнх нь үйл ажиллагааны зардал 5.4 тэрбум төгрөг байдаг аж. Харин үлдсэн 10 тэрбум гаруй нь алга болдог. Тэгэхээр энэ салбарт жилдээ 10 тэрбум төгрөг угаагдаж байна гэж ойлгож болно.
ЭХЗГ бий болоод Засгийн газрын тогтоолоор шөнө хэ-рэглэсэн эрчим хүчний үнийг хямдруулж үйлдвэр, аж ахуйн газарт өгч байсныг зогсоосон. Ингэснээр эрчим хүч шөнийн хэрэглээгүй болсон. Эрчим хүч нь өөрөө өвөрмөц бүтээгдэхүүн. Түүнийг үйлдвэрлэж байгаа тохиолдолд зайлшгүй хэрэглэх ёстой. Бусад бараа бүтээгдэхүүн шиг агуулах саванд хадгалах ямар ч боломжгүй. Цахилгаан станцууд шөнө үйлдвэрлэсэн эрчим хүчээ ОХУ руу үнэгүй урсгадаг. Нэгэнт үйлдвэрлэж байгаа шөнийн хэрэглээ манайд байхгүй учир ингэхээс өөр арга байхгүй. Хэрэв ОХУ руу үнэгүй урсгахгүй бол түүнээ-сээ илүү хохирлыг амсах болно. Эрчим хүчний салбарын алдагдал их байгаа нь үүнтэй холбоотой. Алдагдлын зэрэгцээ бас хулгай бий. Гэхдээ эрчим хүчнийхэн их хэм-жээний алдагдал, хулгайгаа хаацайлж нийслэлийн гэр хороолол гэж хадны мангас эрчим хүчийг идчихдэг гэж тайл-барладаг. Цахилгааны үнийг нэмэхгүй бол станц зогсоно гэж айлгадаг. Мэн чанартаа бол гэр хорооллын алдагдал, хулгай эрчим хүчинд нүүрлэсэн 14 тэрбум төгрөгийн ал дагдал, 10 тэрбум төгрөгиин хулгайн дэргэд юу ч биш. Гэр хороололд 92 мянган өрх бий гэсэн тойм тооцоо бий. Тэгвэл нэг өрх сард арван мянган төгрөгиин цахилгаан хэрэг-лэдэг. Түүнийг нь алдагдал гэж тооцвол жилдээ 11 тэрбум төгрөг болно. Гэр хорооллынхноос нэг ч төгрөг хураахгүй байхад УБЦТС-ний цахилгаан станцуудад эргүүлж төлдөггүй. 14 тэрбум төгрөгт хүрэх-гүй байна. Тэдний тооцсон алдагдалд хүрэхгүй байгаа юм чинь гэр хорооллынхны эрчим хүчний хулгай гэж юү байх вэ. Үүгээр эрчим хүчний хулгай манайд байхгүй гэж хэлж байгаа юм биш. Эрчим хүчний хулгай манайд бий. Гэхдээ тэр нь гэр хороололд биш гэдгийг хэлж байгаа хэрэг. Эрчим хүчний хамгийн том хулгайч нь туе салбар өөрөө. Дээр нь манай хэдэн том үйлдвэрүүд орно. Эрчим хүчний салбар, том үйлдвэрүүд жилдээ 14 тэрбум төгрөгиин алдагдал, 10 тэрбум төгрөгийн цахилгааны хулгайг цааш нь харуулчихаж байгаа юм. Ингэхээр энэ салбарыг эрчим хүчний хамгийн том хулгайч гэж хэлэхээс өөр аргагүй биз ээ. Тэд хэрэглэ-сэн цахилгааныхаа үнийг эрчим хүчний цахилгааны эрх мэдэлтнүүдтэй нийлж хамгийн бага үнээр төлдөг. Хэрэглэсэн цахилгаан, төлсөн мөнгө хоёрын дундах зөрүү нь хулгай болж байгаа юм. Эрчим хүч хулгайлсан үйлд-вэрүүдийн удирдлагууд эрчим хүчний байцаагч нарын дунд явагддэг гэж хэлж болно. Бодит байдал ийм байна. Гэтэл эдүгээ ЭХЗГ цахилгааны үнийг нэмэх тухай ярьж байна. Үнэндээ манайд цахилгааны үнийг нэмэх байтугай хасах нөхцөл бололцоо бий. Эрчим хүчний салбар цахилгаан дамжуулах сүлжээ, том үйлдвэрүүдийн удирдлагуудын дунд газрын гаваар орсон мэт алга болж байгаа 10 тэрбум төгрөгөө тэд олж авах юм бол иргэд хямд цахилгаан хэрэглэх нөхцөл бүрдэнэ. Алдагдал, хул-гайгаа багасгаж чадахгүй. Хоорондоо шаардлага тавьж хариуцлага тооцох чадваргүй болсон эрчим хүчний салбарт эрчимтэй эмчилгээ хэрэгтэй байна. Т.Очирхүү сайд саяхан томилогдсон хүн. Тэдний буруу булхайн нарийн ширийнийг мэдэхгүй байгаа байх. Иймд энэхүү материа-лыг бичлээ. Энэ бол Т.Очирхүү сайдыг эрчим хүчний салбарыг эмчилж оношлоход туе болох болов уу. Эрчим хүчний салбарын уналт эрчимтэй явагдаж байна. Энэ нь ард түмний нуруун дээр ачаа болон ирэх юм. Эднийхэн их мөнгөөр бага ажил хийдэг хүмүүс. Тэднийг бүгдийг нь өөрчилж бага мөнгөөр их ажил хийдэг хүмүүс эрчим хүчийг удирдах хэрэгтэй байна. Тэгвэл цахилгааны үнэ нэмэгдэхгүй, харин ч хямдрах юм биш үү.
(өдрийн сонин 2004.11.22 288)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments
Back to top button