Тайзан дээр амьдрах дуртай хөнгөмсөг хуулчид олширчээ…

-Тэгье.
-Өмгөөлөгч Л.Санжаасүрэнг Д.Энхбатыг өмгөөлөх явцдаа төрийн нууцад хамаарах мэдээ баримтыг дэлгэсэн гэж үзжээ. Улсын нууц задруулсан гэж үзэх үндэслэл байгаа юм уу?жил Монголын өмгөөлөгчдийн холбооны сахилгын хороонд өмгөөлөгч Л.Санжаасүрэнтэй холбоотой асуудлаар бичиг ирж байсан.
-Хаанаас?
-Тагнуулын ерөнхий газраас.
-Бичиг гэдгээ жаахан тодруулахгүй юу. Гомдол юм уу, юу юм?
-Албан бичиг. Улсын нууцтай холбоотой баримтуудыг танай өмгөөлөгч хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр тарааж байна. Мөн мөрдөн байцаалтын нууцыг задруулж байна гэсэн байсан.
-Танай сахилгын хороо түүнтэй холбоотой асуудлаар ер нь хуралдаж байсан уу?
-ТЕГ-аас ирүүлсэн гомдлын дагуу сахилгын хороо Л.Санжаасүрэнгийн асуудлыг авч хэлэлцэж байсан.
-Яг хэдийд юм бэ?
-2004 оны дундуур.
-Тэгээд нөхөр Л.Санжаасүрэнд ямар арга хэмжээ авав даа?
-Манайд хоёр л үндсэн арга хэмжээ байдаг л даа. Өмгөөлөгчийн ёс зүйг зөрчсөн байвал нэгдүгээрт сануулах арга хэмжээ авах, хоёрдугаарт өмгөөлөх эрхийг нь ха-сах саналыг засгийн газрын хууль зүй эрхэлсэн гишүүнд тавих гэсэн хоёр арга хэмжээ. Бид хэргийг авч үзээд мөрдөн байцаалтын нууцыг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр задалсан үйлдэлд нь сануулах арга хэмжээ авсан.
-Өмгөөллийн тухай хуульд өмгөөлж байгаа сэжигтэн, хоригдол, яллаг-дагч, шүүгдэгчтэй тэдгээ-рийн байгаа газарт чөлөөтэй нэвтрэн ганцаарчлан уулзах.баримт сэлтийг бэх-жүүлэх зорилгоор дуу, дүрс бичлэгийн хэрэгсэл ашиглаж болно гэж заасан байдаг юм байна. Энэ заал-тын дагуу танай өмгөөлөгч ажилласан юм биш үү?
-Хэргийн нарийн байдлыг бол яг үнэндээ би мэдэхгүй байна. Өмгөөлөгч хүн харил-цагчийнхаа эрх ашгийг зөвхөн хуулийн хүрээнд л хамгаалах ёстой гэдгийг харин хэлмээр байна.
-Л.Санжаасүрэнгийн задалсан гээд байгаа нууц гэж чухам юу юм бэ?
-Бид бол мөрдөн байцаалтын нууцыг задалсан үйлдэлд нь арга хэмжээ авсан юм шүү дээ. Улсын нууц биш мөрдөн байцаалтын нууц. Энэ алдаагаа Л.Санжаасүрэн өөрөө хүлээн зөвшөөрсөн шүү дээ. Бид сануулах л арга хэмжээ авсан. Түүнээс биш эрхийг нь хасаад байсан юм байхгүй. Дараа нь Тагнуулын ерөнхий газраас түдгэлзүүлсэн юм байна лээ.
-Өмгөөлөгчийн эрх үүр-гийн тухай та түрүүн ярьсан. Ер нь өмгөөлөгч хүн хүчин мөхөсдөж болох уу. Тэгээд арга буюу хэвлэл мэдээл-лийнхнээс дэмжлэг авах шаардлагатай тулгарч болох уу?
-Саин хуульч бараг үгүй дээ.
-Тиим үү?
-Өмгөөлөгч хүнд ганцхан дарга бий. Тэр юу гэвэл хууль. Сүүлийн үед манайхнаас нэг ийм юм ажиглагдаад байх болж, Өөрөө хуулиас гадуур үйл ажиллагаа явуулчихаад, өөрөө эрүүгийн хэрэг үйлдчихээд хэргийг улс төр рүү аваа-чиж наадаг, түүгээрээ дамжуулж хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр халхавч хийх гэж оролддог. Нийтийн сэтгэл зүйг өөрийгөө зөвтгөх тал руу эргүүлж татах гэж оролдох юм их гарах болж дээ. Энэ бол хэтэрхий арчаагүй явдал. Хэтэрхий арчаагүй явдал шүү. Саин хуульч ийм юманд биш өөртөө найддаг юм шүү дээ. Олны анхааралтай зууралдаад л байдаг хүмүүсийн цаана карьер хийх гэсэн бас нэг зорилго явж байдаг. Энэ Монгол Улсад чинь ажлаа хийгээд мэргэжлийн ёс зүйгээ өндөрт сахиад явж байдаг олон чимээгуй чадварлаг хуульч байдаг юм шүү дээ. Сенсааци хөөснөөрөе амархан нэрд гарч, том өмгөөлөгч болчихоод байна гэвэл эндүүрэл.
-Өмгөөлөгч ид харилцагч-тайгаа ихээхэн ойртдог. Түүнийхээ хэрээр тэдэндээ татагдаж байгаа нь анзаа-рагдаж байдаг. Ер нь манай өмгөөлөгчдийн сэтгэл зүйн боловсрол ямархуу төвшинд байдаг юм бол?
-Өмгөөлөгч хүн шүүгч, прокурор хоёртойгоо эн тэнцүү төвшинд ажиллах чадвартай л байх ёстой. Тэрнээс биш тэр хоёрынхоо хөлд нь чирэгдээд явж болохгүй л дээ. Прокурор бол төрийг төлөөлж яллаж байгаа юм- Төрийн хуулийг чинь гуйвуулаад хаячих юм бол төр чинь юу ч биш болно шүү дээ. Тиим учраас тэд төрийг хамгаалж байгаа юм. Харин бид иргэнийг. Монгол Улсыг нэг гурвалжин юм гээд үзвэл тэр гурвалжингийн орой нь монгол улсын хууль. Тэрэнд бүгд захирагдана. Гурвалжингийн доод шугамны хоёр өнцөг бол төр иргэн хоёр. Социализмын үед бол төр иргэнээ дарангуйлах зарчимтай үндсэн хуультай байсан байхгуй юу. Одооны хууль бол төр иргэн хоёр нэг шугаман дээр зогсч байгаа хууль. Төр иргэн хоёр тэгш эрхтэй. Иргэн хүн төрөөс дутуу эрх эдлэхгүй. Бас илүү ч эрх эдлэхгүй. Харин тэр иргэн хүнийг бид өндэр түвшинд хамгаалах ёстой. Маш өндэр түвшинд.
-Эрхййг нь хамгаалж байгаа хүндээ зарим талаар автчихаж болох талтай л харагддагюм?
-Автаж болохгүй. Ер нь өмгөөлөгч хүн сэтгэлийн элдэв хөөрлөөсөө эрт салж цэгцрэх ёстой.
-Дурлачихвал яана?
-Болохгүй, болохгүй.
-Болохгүй гэх газаргүй шүү дээ?
-Ах нь хөгшин хүн. Ийм асуултад хариулж чадахгүй.
-Прокурор гэдэг үг илүү их хатуу шинжийг агуулж байх шиг санагддаг. Харин өмгөөлөгч хүн өөрөөр буудаг. Та олон жил прокурор хийсэн хүн. Энэ хоёрын алтан дунджийг олжамьдарсан гэж бодож байна уу?
-Чадсан. Би тэр дундаж дээр зогсч чадсан. Энэ их сонин асуулт байна. Зөвлөлтийн нэг эрдэмтэн хүн хэлсэн байсан л даа. Прокурор хүн, эмч хүн хоёр адилхан сэтгэл зүйтэй улс гэж. Прокурор хүн гэмт хэрэг битгий гараасай гэж боддог бол эмч хүн өвчин зовлон битгий гараасай гэж хүсдэг гэж. Прокурор бол ариун сэтгэлтний мэргэжил гэсэн үг ч байдаг. Прокурор гэхээрээ л хатуу хахир улс байдаг гэвэл эндүүрэл болно шүү. Өмгөөлнө өмөөрнө хоёр бол бас их өер асуудлууд шүү дээ. Яахав та бидэнд үнэхээр сайхан сэтгэгдэл үлдээсэн шүү. Бидтаныгүргэлж хайрлаж хүндэтгэж явдаг шүү гэж хэлэх хүн таардаг л юм.
-Өмгөөлегчдийн эрх ихээхэн зөрчигддөг бололтой. Харилцагчаа хамгаалж чадахгүй байдалд орчихсон явдал бишгүй л гардаг?
-Би танд өмгөөлөгч хүн ямар ямар эрх эдэлдгийг нэг хэлээд өгчихье гэж санаад байна. Өмгөөлөгч хүн хууль зүйн туслалцаа хүсэгчийнхээ эрх, ашиг сонирхлыг аль ч баигууллагад төлөөлж орж болно. Өмгөөлж байгаа сэжиг-тэн, хоригдол хэн байдаг юм тэдгээрийн байгаа газарт чөлөөтэй нэвтрэн орж, ган-цаарчлан уулзаж болно. Манай шинэ хуулиар өмгөөлөгчдөд чамлашгүй том эрх олгогдсон шүү. Мөрдөн байцаалт өгөхийн өмнө тэр хүнтэйгээ ганцаарчлан уулзах эрхтэй. Ганцаарчлан уулзах. Мэн хэргийн нотлох баримттай танилцах эрхтэй. Тэндээс тэмдэглэл хийж авч болно.
-Бичлэг хийж авч болох уу?
-Бичлэг хийж авч болно гэж хуулинд байхгүй байгаа юм. Тэмдэглэл хийж авч бол болно.
-Наадах чинь яасан хоцрогдсон заалт вэ. Цаг их авна шүү дээ. Тэгэхийн оронд шууд л камераар бичиж авах хэрэгтэй ?
-Шаардлагатай бол бичиг баримтыг өөрийнхөө зардлаар хувилж авч болно гэж хуулинд заасан байгаа. Камер энэ тэр гэж хуулинд байхгүй байгаа юм л даа. Хэрэгт ач холбогдол бүхий бусад баримтыг шалгуулах, шинжээчийн дүгнэлт гаргуулах эрхтэй.
-Мэдүүлэг зааж өгч болох уу?
-Мэдүүлэг зааж өгч болохгүй. Чи битгий хэргээ хүлээ, тэг ингэ гэж зөвлөж болохгүй. Өм-гөөлөгчийн ёс зүй гэж нэг юм байдаг юм.
-Наад ярианаас тань харахад эрхййг нь хамгаалж байгаа хүнээсээ өмгөөлөгч хэтэрхий хөндий суучихаад байна ?
-Үгүй ээ, тиим биш. Хэр-гийнхээ байдал дээр бид хоёр ганцаарчилж уулзаж байгаа шүү. Ганцаарчилж . Тэнд юу ярилцаж байгааг бас мэдэх аргагуй л дээ.
-Нээрээ тиим. Ганцаарчилж уулзах гэдэг маань хуулиар олгогдож байгаа маш том боломж юм байна, тиим үү?
-Чамлах аргагүй том боломж. Манай улсын хуулинд өнөөдөр хэрэг үйлдсэн хүн өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх эрхтэй шүү дээ. Хэргээ хүлээхгүй байж болно. Тэр бүх эрх нь нээлттэй шүү дээ.
-Саяхан Завхан аймгийн харъяат Эрдэнэ-Очир гэдэг хүн хилсээр долоон жил шоронд суугаад гарч ирсэн нэг дуулиамт хэрэг босч ирлээ. Бодвол та хуульч хүний хувьд анзаарч байгаа байлгуй?
-Анзааралгүй яахав.
-Гэтэл зарим хуульчид энэ нөхөр уг нь их л но-той этгээд дээ гэх үг унагаж байгаа сонсогдох юм?
-Хуульч болгоны дотоод итгэл янз бүр шүү дээ. Сэжигт-нийг өөр өөрийнхөөрөө уншдаг гэх үү дээ.
-Та тэр дотоод итгэл мэдрэмжээсээ ярьж болохгүй юу?.
-Сонирхол алга. Намайг Ардын Их Хуралд ажиллаж байхад Отгонбаярын хэрэг гээд нэг дуулиантай хэрэг босч ирж байсан. Тэр хэргийн холбогдогчид өргөдлийг бол ёстой нэг асгаж байсан. Тэр Эрдэнэ-Очир нэг ярилцлагадаа хэлсэн байсан хичнээн зуун өргөдөл өгсөн гэв ээ. Олон зуун өргөдөл шидсэнээрээ хэргээс сугарчихдаг юм биш л дээ. Гэхдээ хийгээгүй хүнд бас нэг юм байгаад байдаг байхгуй юу.
-Өмгөөлөх үйл ажиллагаа явуулсныхаа төлөө ял шийтгэл хүлээж байсан тохиолдол Монголд огт гарч байгаагүй гэж үнэн үү?
-Үнэн байх.
-Л.Санжаасүрэн анхных нь болж байгаа юм уу?
-Л.Санжаасүрэнг өмгөөлөх үйл ажиллагаа явуулсных нь төлөө шийтгээгүй юм шүү дээ. Би танд олон хэллээ дээ.
-Таны телевизээр өгсөн ярилцлагыг үзсэн хүмүүс Өө Санжаасүрэнгийн асуудлыг өмгөөлөгчдийн холбоо нь ерөөсөө авч хэлэлцэхгүй байгаа юм байна шүү дээ.Сахилгын хорооны дарга нь ёстой үл тоож байна гэж байсан?
-Яалаа гэж үл тоохов. Энэ асуудал бидний анхаарлын төвд байгаа.
-Монголын хууль зүйн ертөнцөд та яг хэдэн жил ажиллаж байна вэ?
-Би 1964 онд төгссөн. Яг 40 жил ажиллаж байна даа.
-Өөрийн тань хэвлэлд өгсөн нэг ярилцлагыг уншиж байсан юм байна. Зоригийг алагдсаны дараа хэргийн газрынузлэгийгхуульзөрчиж хийсэн гэж та мэдэгдсэн байсан?
-Би одоо ч тэгж үздэг. Энэ бол онц ноцтой хэрэг. Яагаад гэвэл гэртээ арав гаруй удаа хутгалагдаад нас барсан. Хэргийн газрын үзлэгт тодорхой цөөхөн хүн орос ёстой байдаг юм шүү дээ. Нэгдүгээрт мөрдөн байцаагч очно. Хоёрдугаарт прокурор очно.
-Гуравдугаарт ?
-Гуравдугаарт криминалис-тикийн шинжээч очно. Ийм л хүмүүс очих ёстой. Тэгээд нохойн төлөөлөгч нэмэгдвэл дөрөв тавхан хүн л очих ёстой. Гэтэл дал наян хүн яваад орчихсоны дараа үзлэг хийнэ гэж очсон явдпыг би хууль зөрчсөн гэж үздэг.
-Энэ хэрэг бол манай хуульчдын хувьд бараг шудний өвчин болсон хэрэг. Хуульч болгон л боддог байж?
-Ер нь бол авгай нөхвр хоёр байж байгаад нэг нь алагдчихсан тохиолдолд үлд-сэнийг нь тэр дор нь тусгаар-лан хорьж байгаад хэргийг шалгаж байснаас өөрөөр шийдвэрлэж байсантай би хувьдаа таарч байгаагүй. Монголд өмнө нь гэр бүлийн хоёр хүн байж байгаад нэг нь алагдсан хэрэг өчнөөн гарч байсан шүү дээ. Миний таньдаг улсуудад ч тохиолдож л байсан. Шууд л аваачаад хорьчихож байсан шүү дээ. Гэтэл энэ тохиолдолд боло-хоор Булганыг таван сарын дараа л хорио биз дээ. Би бол шууд л хорих ёстой байсан гэж үздэг. Гэхдээ үүнийг бичээд хэрэггүй биз дээ. ёс жудгийг бодож болно. Гэхдээ оршуулах ёслолын дараа ч юм уу, бур байг гэхэд тав хоногийн дараа хорьж болох байсан шүү дээ. Таван минутын дараа ч хорьж болох байсан. Ер нь танхай балмадаар үйлдэгдсэн хэрэг бараг амьд гэрч үлдээдэггүй юм ш дээ. Нялх хүүхдийг нь ч орхидоггүй биз дээ. Энэ хэргийг бол би илрэх хэрэг л гэж боддог. Харин энэ хэрэг дээр хохирогчдын тал өмгөөлөгч аваад ажиллаж болдоггүй юм
болов уу гэж би бодож суудаг юм. Талийгаач С.Зоригийн ах С.Баяр нь ч юм уу, эсвэл С.Оюун өмгөөлөгч аваад ажиллаад нэг үзээсэй.
-Энэ хэрэг дээр чинь улс-төрчид л тоглоод харагдаад байснаас хуульчид ажиллаад байгаа нь нэг их үзэгддэггүй шүүдээ?
-Хуульчид ажиллаж л байгаа л даа. Ажиллалгүй яахав. Ер нь бол хуульчид нэг их ил гарч ирээд харагдаад байх ёстой улс бас биш шүү дээ. Одоо ч тайзан дээр л шоудаад байдаг хуульчид олширч дээ. Ер нь бол ах нь чимээгүй, жин-тэй, суурьлаг чадалтай хуульчдыг л хүндэтгэдэг. Тэр хоосон чалчдаг улсуудад жаа-хан таагүй. Хөнгөмсөг хуульчид олноороо төрж гараад байна. Энэ их буруу үзэгдэл юм. Таны хзлж байгаа үнэн л дээ. Хэргийн талаар үндсэндээ улстөрчид л яриад байгаагаас биш хуульчид гарч ирээд хэрэг тэгж байна, ингэж байна гэж дуугараагүй байна.
-Ер нь бол эруүгийн нөхцөл байдал өмнөх үеийнхээс үнэхээр их өөрчлөгдсөн
ҮҮ?
-Өөрчлөгдсөн. Энэ архи-далт чинь гаарлаа шүу дээ. 15 жилийн өмнө траншейнд орсон хүүхэд одоо хорь гарчихсан гэмт хэрэгтнүүд болоод гараад ирчихсэн. Тэд жинхэнэ юу ч хийхээс буцахгүй улс болж мэргэжээд гараад ирлээ. Ерөнхий сайд ядууралтай дайн зарлана гэж хэлсэн. Бас архидалттай дайн зарлах хэрэгтэй гэж би бодож байна. Яг энэ маягаар явах юм бол Монгол орон өнөөдөр аюулд учирна. Жишээлбэл Хөвсгөл аймагт гурван мянган хүнтэй Их-Уул гэж сум байдаг юм. Тэнд гэхэд архины хоёр хувийн үйлдвэр байна гэж би сонслоо. Тэгээд энэ баар маар чинь багийн төв дээр хүртэл байж байна шүү дээ. Булганы Хутаг-Өндөрт Уньт гэж нэг баг байна. Тэр Уньтад гэхэд хоёр гурван баар байгаа юм даа.
-Тэгээд баарыг цөмийг нь хаах ёстой юу?
-Би бол хумих ёстой л гэж бодож байгаа.
-Хоёр биш нэг баартай болгох гэж үү?
-Багийн төв дээр баараар ч яадаг юм.
-Багийн төв дээр ч гэсэн залуус амьдарч байгаа. Тэднийг хотод биш хөдөө төрснөөс нь болоод гадуур-хах хэрэг үү. Залуу нас еөрөе хот хөдөө хаа ч байсан залуу л нас шүү дээ?
-Хөдөөний залууст мөнгө байдаг гэж та бодож байна уу. Тэд чинь хонио өгөөд л оронд нь архи аөч байна шүү дээ. Би 15 дугаар хороололд амьдар-даг. Манай гэрийн яг хажууханд нэг баар байдаг юм. Хааяа шагайгаад харахаар дандаа хар нялхаараа охидууд сууж байх юм байх чинь лээ. Дандаа арван хэдтэй хүүхдүүд шүү. Ардчилсан нийгмийн мэн чанар чинь тэр хязгааргүй их эмх замбараагүй эрх чөлөөн-дөө байдаг юм биш ээ. Хуулийг ёстой хууль шиг үзэж, шүтэж байдагтаа байдаг юм. Манайд бол хууль үйлдвэрлээд гаргаад л байна. Хэрэгжилт ерөөсөө байхгүй. Хэн хэрэгжүүлэх юм бэ гэх байх. Манайхан ганцхан цагдаа л энийг хэрэгжүүлэх ёстой гэсэн ойлголттой. Энийг чинь гүйцэтгэх засаглал хэрэгжүүлэх ёстой юм ш дээ.
-Баярлалаа, цаг зав гаргаж илэн далангуй ярилцсанд. Одоо харин суүлчийн асуул-тыгтандүлдээе?
-Хүний эрхийг хөхиүлэн дээдэлдэг улс оронд өмгөө-лөгчдийн нийгмийн асуудлыг онцгойлон авч үзэх ёстой юм шүү. Манай улс өмгөөлөгчдө-дөө нэг сайхан ордон бариад өгчихгүй юм байх даа. Монголын өмгөөлөгчдийн ордон гээд. Манай өмгөөлөгчид гу-дамжинд л хэдэн үеийг өнгөрөөж байна.
-Нэг хэсгийнх нь амьдрал тасарчихсан юм биш үү. Өндэр өртөгтэй, том хэргүүд дээр ордог. Өөр жижиг сажиг хэргийг тоож шиншлэхгүй тиим өмгөөлөгчид олон шүү дээ?
-Магадгүй. Гэхдээ нэг ч төгрөгийн өртөг авахгүй хийд-гээ хийгээд явж байгаа өмгөөлөгчид бас байгаа. Өгөх юм байхгүй улсаас чинь юу авах юм бэ. Та надад өгөх юм байхгүй бол би хэргийг чинь өм-гөөлөхгүй ээ гэж хэлэх эрх өмгөөлөгч хүнд байхгүй шүү дээ. Хэсэг сайн өмгөөлөгчид байгаа юу гэвэл байгаа. Сайн өмгөөлөгч сайхан амьдрах эрхтэй шүү дээ. Харин өмгөөлөгч хүн шударга байх ёстой.
-Саяхан надтай хэдэн хүн иржуулзсан юм. Их мөнгений маргаан юм байна л даа.Тэд өмгөөлөгч, хуулийн зевлех хоёртоо гомдчихож. Хамгийн их итгэж найдсан тэр нөхдүүд нь эсрэг талынхантай бас хамтраад ажиллачихсан байж лдээ?
-Маргалдагч хоёр талтай хоёулантай нь уу.
-Тиим. Энэ чинь юу болж байгаа хэрэг вэ. Та ямар нэгэн юм хэлэхгуй юу. Танай сахилгын хороо чинь ийм л этгээдүүдийг авч хэлэлцэж байх ёстой биз дээ?
-Энэ бол маш хариуцлага-гүй, туйлын ёс суртахуунгүй явдал. Манайд мэргэжлийн ёс зүйгээ айхтар зөрчсөн ганц нэг өмгөөлөгч гарч ирж байгаа. Бид арга хэмжээ авсан. Нэрийг нь хэлээд яахав дээ.
-Тиим олигтүй юмнуудыг бол шууд хөөж явуулах ёстой биз дээ?
-Шууд өмгөөлөгчдийн эг-нээнээс зайлуулах ёстой.
(өдрийн сонин 2004.11.20 287)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Тайзан дээр амьдрах дуртай хөнгөмсөг хуулчид олширчээ…

-Тэгье.
-Өмгөөлөгч Л.Санжаасүрэнг Д.Энхбатыг өмгөөлөх явцдаа төрийн нууцад хамаарах мэдээ баримтыг дэлгэсэн гэж үзжээ. Улсын нууц задруулсан гэж үзэх үндэслэл байгаа юм уу?жил Монголын өмгөөлөгчдийн холбооны сахилгын хороонд өмгөөлөгч Л.Санжаасүрэнтэй холбоотой асуудлаар бичиг ирж байсан.
-Хаанаас?
-Тагнуулын ерөнхий газраас.
-Бичиг гэдгээ жаахан тодруулахгүй юу. Гомдол юм уу, юу юм?
-Албан бичиг. Улсын нууцтай холбоотой баримтуудыг танай өмгөөлөгч хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр тарааж байна. Мөн мөрдөн байцаалтын нууцыг задруулж байна гэсэн байсан.
-Танай сахилгын хороо түүнтэй холбоотой асуудлаар ер нь хуралдаж байсан уу?
-ТЕГ-аас ирүүлсэн гомдлын дагуу сахилгын хороо Л.Санжаасүрэнгийн асуудлыг авч хэлэлцэж байсан.
-Яг хэдийд юм бэ?
-2004 оны дундуур.
-Тэгээд нөхөр Л.Санжаасүрэнд ямар арга хэмжээ авав даа?
-Манайд хоёр л үндсэн арга хэмжээ байдаг л даа. Өмгөөлөгчийн ёс зүйг зөрчсөн байвал нэгдүгээрт сануулах арга хэмжээ авах, хоёрдугаарт өмгөөлөх эрхийг нь ха-сах саналыг засгийн газрын хууль зүй эрхэлсэн гишүүнд тавих гэсэн хоёр арга хэмжээ. Бид хэргийг авч үзээд мөрдөн байцаалтын нууцыг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр задалсан үйлдэлд нь сануулах арга хэмжээ авсан.
-Өмгөөллийн тухай хуульд өмгөөлж байгаа сэжигтэн, хоригдол, яллаг-дагч, шүүгдэгчтэй тэдгээ-рийн байгаа газарт чөлөөтэй нэвтрэн ганцаарчлан уулзах.баримт сэлтийг бэх-жүүлэх зорилгоор дуу, дүрс бичлэгийн хэрэгсэл ашиглаж болно гэж заасан байдаг юм байна. Энэ заал-тын дагуу танай өмгөөлөгч ажилласан юм биш үү?
-Хэргийн нарийн байдлыг бол яг үнэндээ би мэдэхгүй байна. Өмгөөлөгч хүн харил-цагчийнхаа эрх ашгийг зөвхөн хуулийн хүрээнд л хамгаалах ёстой гэдгийг харин хэлмээр байна.
-Л.Санжаасүрэнгийн задалсан гээд байгаа нууц гэж чухам юу юм бэ?
-Бид бол мөрдөн байцаалтын нууцыг задалсан үйлдэлд нь арга хэмжээ авсан юм шүү дээ. Улсын нууц биш мөрдөн байцаалтын нууц. Энэ алдаагаа Л.Санжаасүрэн өөрөө хүлээн зөвшөөрсөн шүү дээ. Бид сануулах л арга хэмжээ авсан. Түүнээс биш эрхийг нь хасаад байсан юм байхгүй. Дараа нь Тагнуулын ерөнхий газраас түдгэлзүүлсэн юм байна лээ.
-Өмгөөлөгчийн эрх үүр-гийн тухай та түрүүн ярьсан. Ер нь өмгөөлөгч хүн хүчин мөхөсдөж болох уу. Тэгээд арга буюу хэвлэл мэдээл-лийнхнээс дэмжлэг авах шаардлагатай тулгарч болох уу?
-Саин хуульч бараг үгүй дээ.
-Тиим үү?
-Өмгөөлөгч хүнд ганцхан дарга бий. Тэр юу гэвэл хууль. Сүүлийн үед манайхнаас нэг ийм юм ажиглагдаад байх болж, Өөрөө хуулиас гадуур үйл ажиллагаа явуулчихаад, өөрөө эрүүгийн хэрэг үйлдчихээд хэргийг улс төр рүү аваа-чиж наадаг, түүгээрээ дамжуулж хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр халхавч хийх гэж оролддог. Нийтийн сэтгэл зүйг өөрийгөө зөвтгөх тал руу эргүүлж татах гэж оролдох юм их гарах болж дээ. Энэ бол хэтэрхий арчаагүй явдал. Хэтэрхий арчаагүй явдал шүү. Саин хуульч ийм юманд биш өөртөө найддаг юм шүү дээ. Олны анхааралтай зууралдаад л байдаг хүмүүсийн цаана карьер хийх гэсэн бас нэг зорилго явж байдаг. Энэ Монгол Улсад чинь ажлаа хийгээд мэргэжлийн ёс зүйгээ өндөрт сахиад явж байдаг олон чимээгуй чадварлаг хуульч байдаг юм шүү дээ. Сенсааци хөөснөөрөе амархан нэрд гарч, том өмгөөлөгч болчихоод байна гэвэл эндүүрэл.
-Өмгөөлөгч ид харилцагч-тайгаа ихээхэн ойртдог. Түүнийхээ хэрээр тэдэндээ татагдаж байгаа нь анзаа-рагдаж байдаг. Ер нь манай өмгөөлөгчдийн сэтгэл зүйн боловсрол ямархуу төвшинд байдаг юм бол?
-Өмгөөлөгч хүн шүүгч, прокурор хоёртойгоо эн тэнцүү төвшинд ажиллах чадвартай л байх ёстой. Тэрнээс биш тэр хоёрынхоо хөлд нь чирэгдээд явж болохгүй л дээ. Прокурор бол төрийг төлөөлж яллаж байгаа юм- Төрийн хуулийг чинь гуйвуулаад хаячих юм бол төр чинь юу ч биш болно шүү дээ. Тиим учраас тэд төрийг хамгаалж байгаа юм. Харин бид иргэнийг. Монгол Улсыг нэг гурвалжин юм гээд үзвэл тэр гурвалжингийн орой нь монгол улсын хууль. Тэрэнд бүгд захирагдана. Гурвалжингийн доод шугамны хоёр өнцөг бол төр иргэн хоёр. Социализмын үед бол төр иргэнээ дарангуйлах зарчимтай үндсэн хуультай байсан байхгуй юу. Одооны хууль бол төр иргэн хоёр нэг шугаман дээр зогсч байгаа хууль. Төр иргэн хоёр тэгш эрхтэй. Иргэн хүн төрөөс дутуу эрх эдлэхгүй. Бас илүү ч эрх эдлэхгүй. Харин тэр иргэн хүнийг бид өндэр түвшинд хамгаалах ёстой. Маш өндэр түвшинд.
-Эрхййг нь хамгаалж байгаа хүндээ зарим талаар автчихаж болох талтай л харагддагюм?
-Автаж болохгүй. Ер нь өмгөөлөгч хүн сэтгэлийн элдэв хөөрлөөсөө эрт салж цэгцрэх ёстой.
-Дурлачихвал яана?
-Болохгүй, болохгүй.
-Болохгүй гэх газаргүй шүү дээ?
-Ах нь хөгшин хүн. Ийм асуултад хариулж чадахгүй.
-Прокурор гэдэг үг илүү их хатуу шинжийг агуулж байх шиг санагддаг. Харин өмгөөлөгч хүн өөрөөр буудаг. Та олон жил прокурор хийсэн хүн. Энэ хоёрын алтан дунджийг олжамьдарсан гэж бодож байна уу?
-Чадсан. Би тэр дундаж дээр зогсч чадсан. Энэ их сонин асуулт байна. Зөвлөлтийн нэг эрдэмтэн хүн хэлсэн байсан л даа. Прокурор хүн, эмч хүн хоёр адилхан сэтгэл зүйтэй улс гэж. Прокурор хүн гэмт хэрэг битгий гараасай гэж боддог бол эмч хүн өвчин зовлон битгий гараасай гэж хүсдэг гэж. Прокурор бол ариун сэтгэлтний мэргэжил гэсэн үг ч байдаг. Прокурор гэхээрээ л хатуу хахир улс байдаг гэвэл эндүүрэл болно шүү. Өмгөөлнө өмөөрнө хоёр бол бас их өер асуудлууд шүү дээ. Яахав та бидэнд үнэхээр сайхан сэтгэгдэл үлдээсэн шүү. Бидтаныгүргэлж хайрлаж хүндэтгэж явдаг шүү гэж хэлэх хүн таардаг л юм.
-Өмгөөлегчдийн эрх ихээхэн зөрчигддөг бололтой. Харилцагчаа хамгаалж чадахгүй байдалд орчихсон явдал бишгүй л гардаг?
-Би танд өмгөөлөгч хүн ямар ямар эрх эдэлдгийг нэг хэлээд өгчихье гэж санаад байна. Өмгөөлөгч хүн хууль зүйн туслалцаа хүсэгчийнхээ эрх, ашиг сонирхлыг аль ч баигууллагад төлөөлж орж болно. Өмгөөлж байгаа сэжиг-тэн, хоригдол хэн байдаг юм тэдгээрийн байгаа газарт чөлөөтэй нэвтрэн орж, ган-цаарчлан уулзаж болно. Манай шинэ хуулиар өмгөөлөгчдөд чамлашгүй том эрх олгогдсон шүү. Мөрдөн байцаалт өгөхийн өмнө тэр хүнтэйгээ ганцаарчлан уулзах эрхтэй. Ганцаарчлан уулзах. Мэн хэргийн нотлох баримттай танилцах эрхтэй. Тэндээс тэмдэглэл хийж авч болно.
-Бичлэг хийж авч болох уу?
-Бичлэг хийж авч болно гэж хуулинд байхгүй байгаа юм. Тэмдэглэл хийж авч бол болно.
-Наадах чинь яасан хоцрогдсон заалт вэ. Цаг их авна шүү дээ. Тэгэхийн оронд шууд л камераар бичиж авах хэрэгтэй ?
-Шаардлагатай бол бичиг баримтыг өөрийнхөө зардлаар хувилж авч болно гэж хуулинд заасан байгаа. Камер энэ тэр гэж хуулинд байхгүй байгаа юм л даа. Хэрэгт ач холбогдол бүхий бусад баримтыг шалгуулах, шинжээчийн дүгнэлт гаргуулах эрхтэй.
-Мэдүүлэг зааж өгч болох уу?
-Мэдүүлэг зааж өгч болохгүй. Чи битгий хэргээ хүлээ, тэг ингэ гэж зөвлөж болохгүй. Өм-гөөлөгчийн ёс зүй гэж нэг юм байдаг юм.
-Наад ярианаас тань харахад эрхййг нь хамгаалж байгаа хүнээсээ өмгөөлөгч хэтэрхий хөндий суучихаад байна ?
-Үгүй ээ, тиим биш. Хэр-гийнхээ байдал дээр бид хоёр ганцаарчилж уулзаж байгаа шүү. Ганцаарчилж . Тэнд юу ярилцаж байгааг бас мэдэх аргагуй л дээ.
-Нээрээ тиим. Ганцаарчилж уулзах гэдэг маань хуулиар олгогдож байгаа маш том боломж юм байна, тиим үү?
-Чамлах аргагүй том боломж. Манай улсын хуулинд өнөөдөр хэрэг үйлдсэн хүн өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх эрхтэй шүү дээ. Хэргээ хүлээхгүй байж болно. Тэр бүх эрх нь нээлттэй шүү дээ.
-Саяхан Завхан аймгийн харъяат Эрдэнэ-Очир гэдэг хүн хилсээр долоон жил шоронд суугаад гарч ирсэн нэг дуулиамт хэрэг босч ирлээ. Бодвол та хуульч хүний хувьд анзаарч байгаа байлгуй?
-Анзааралгүй яахав.
-Гэтэл зарим хуульчид энэ нөхөр уг нь их л но-той этгээд дээ гэх үг унагаж байгаа сонсогдох юм?
-Хуульч болгоны дотоод итгэл янз бүр шүү дээ. Сэжигт-нийг өөр өөрийнхөөрөө уншдаг гэх үү дээ.
-Та тэр дотоод итгэл мэдрэмжээсээ ярьж болохгүй юу?.
-Сонирхол алга. Намайг Ардын Их Хуралд ажиллаж байхад Отгонбаярын хэрэг гээд нэг дуулиантай хэрэг босч ирж байсан. Тэр хэргийн холбогдогчид өргөдлийг бол ёстой нэг асгаж байсан. Тэр Эрдэнэ-Очир нэг ярилцлагадаа хэлсэн байсан хичнээн зуун өргөдөл өгсөн гэв ээ. Олон зуун өргөдөл шидсэнээрээ хэргээс сугарчихдаг юм биш л дээ. Гэхдээ хийгээгүй хүнд бас нэг юм байгаад байдаг байхгуй юу.
-Өмгөөлөх үйл ажиллагаа явуулсныхаа төлөө ял шийтгэл хүлээж байсан тохиолдол Монголд огт гарч байгаагүй гэж үнэн үү?
-Үнэн байх.
-Л.Санжаасүрэн анхных нь болж байгаа юм уу?
-Л.Санжаасүрэнг өмгөөлөх үйл ажиллагаа явуулсных нь төлөө шийтгээгүй юм шүү дээ. Би танд олон хэллээ дээ.
-Таны телевизээр өгсөн ярилцлагыг үзсэн хүмүүс Өө Санжаасүрэнгийн асуудлыг өмгөөлөгчдийн холбоо нь ерөөсөө авч хэлэлцэхгүй байгаа юм байна шүү дээ.Сахилгын хорооны дарга нь ёстой үл тоож байна гэж байсан?
-Яалаа гэж үл тоохов. Энэ асуудал бидний анхаарлын төвд байгаа.
-Монголын хууль зүйн ертөнцөд та яг хэдэн жил ажиллаж байна вэ?
-Би 1964 онд төгссөн. Яг 40 жил ажиллаж байна даа.
-Өөрийн тань хэвлэлд өгсөн нэг ярилцлагыг уншиж байсан юм байна. Зоригийг алагдсаны дараа хэргийн газрынузлэгийгхуульзөрчиж хийсэн гэж та мэдэгдсэн байсан?
-Би одоо ч тэгж үздэг. Энэ бол онц ноцтой хэрэг. Яагаад гэвэл гэртээ арав гаруй удаа хутгалагдаад нас барсан. Хэргийн газрын үзлэгт тодорхой цөөхөн хүн орос ёстой байдаг юм шүү дээ. Нэгдүгээрт мөрдөн байцаагч очно. Хоёрдугаарт прокурор очно.
-Гуравдугаарт ?
-Гуравдугаарт криминалис-тикийн шинжээч очно. Ийм л хүмүүс очих ёстой. Тэгээд нохойн төлөөлөгч нэмэгдвэл дөрөв тавхан хүн л очих ёстой. Гэтэл дал наян хүн яваад орчихсоны дараа үзлэг хийнэ гэж очсон явдпыг би хууль зөрчсөн гэж үздэг.
-Энэ хэрэг бол манай хуульчдын хувьд бараг шудний өвчин болсон хэрэг. Хуульч болгон л боддог байж?
-Ер нь бол авгай нөхвр хоёр байж байгаад нэг нь алагдчихсан тохиолдолд үлд-сэнийг нь тэр дор нь тусгаар-лан хорьж байгаад хэргийг шалгаж байснаас өөрөөр шийдвэрлэж байсантай би хувьдаа таарч байгаагүй. Монголд өмнө нь гэр бүлийн хоёр хүн байж байгаад нэг нь алагдсан хэрэг өчнөөн гарч байсан шүү дээ. Миний таньдаг улсуудад ч тохиолдож л байсан. Шууд л аваачаад хорьчихож байсан шүү дээ. Гэтэл энэ тохиолдолд боло-хоор Булганыг таван сарын дараа л хорио биз дээ. Би бол шууд л хорих ёстой байсан гэж үздэг. Гэхдээ үүнийг бичээд хэрэггүй биз дээ. ёс жудгийг бодож болно. Гэхдээ оршуулах ёслолын дараа ч юм уу, бур байг гэхэд тав хоногийн дараа хорьж болох байсан шүү дээ. Таван минутын дараа ч хорьж болох байсан. Ер нь танхай балмадаар үйлдэгдсэн хэрэг бараг амьд гэрч үлдээдэггүй юм ш дээ. Нялх хүүхдийг нь ч орхидоггүй биз дээ. Энэ хэргийг бол би илрэх хэрэг л гэж боддог. Харин энэ хэрэг дээр хохирогчдын тал өмгөөлөгч аваад ажиллаж болдоггүй юм
болов уу гэж би бодож суудаг юм. Талийгаач С.Зоригийн ах С.Баяр нь ч юм уу, эсвэл С.Оюун өмгөөлөгч аваад ажиллаад нэг үзээсэй.
-Энэ хэрэг дээр чинь улс-төрчид л тоглоод харагдаад байснаас хуульчид ажиллаад байгаа нь нэг их үзэгддэггүй шүүдээ?
-Хуульчид ажиллаж л байгаа л даа. Ажиллалгүй яахав. Ер нь бол хуульчид нэг их ил гарч ирээд харагдаад байх ёстой улс бас биш шүү дээ. Одоо ч тайзан дээр л шоудаад байдаг хуульчид олширч дээ. Ер нь бол ах нь чимээгүй, жин-тэй, суурьлаг чадалтай хуульчдыг л хүндэтгэдэг. Тэр хоосон чалчдаг улсуудад жаа-хан таагүй. Хөнгөмсөг хуульчид олноороо төрж гараад байна. Энэ их буруу үзэгдэл юм. Таны хзлж байгаа үнэн л дээ. Хэргийн талаар үндсэндээ улстөрчид л яриад байгаагаас биш хуульчид гарч ирээд хэрэг тэгж байна, ингэж байна гэж дуугараагүй байна.
-Ер нь бол эруүгийн нөхцөл байдал өмнөх үеийнхээс үнэхээр их өөрчлөгдсөн
ҮҮ?
-Өөрчлөгдсөн. Энэ архи-далт чинь гаарлаа шүу дээ. 15 жилийн өмнө траншейнд орсон хүүхэд одоо хорь гарчихсан гэмт хэрэгтнүүд болоод гараад ирчихсэн. Тэд жинхэнэ юу ч хийхээс буцахгүй улс болж мэргэжээд гараад ирлээ. Ерөнхий сайд ядууралтай дайн зарлана гэж хэлсэн. Бас архидалттай дайн зарлах хэрэгтэй гэж би бодож байна. Яг энэ маягаар явах юм бол Монгол орон өнөөдөр аюулд учирна. Жишээлбэл Хөвсгөл аймагт гурван мянган хүнтэй Их-Уул гэж сум байдаг юм. Тэнд гэхэд архины хоёр хувийн үйлдвэр байна гэж би сонслоо. Тэгээд энэ баар маар чинь багийн төв дээр хүртэл байж байна шүү дээ. Булганы Хутаг-Өндөрт Уньт гэж нэг баг байна. Тэр Уньтад гэхэд хоёр гурван баар байгаа юм даа.
-Тэгээд баарыг цөмийг нь хаах ёстой юу?
-Би бол хумих ёстой л гэж бодож байгаа.
-Хоёр биш нэг баартай болгох гэж үү?
-Багийн төв дээр баараар ч яадаг юм.
-Багийн төв дээр ч гэсэн залуус амьдарч байгаа. Тэднийг хотод биш хөдөө төрснөөс нь болоод гадуур-хах хэрэг үү. Залуу нас еөрөе хот хөдөө хаа ч байсан залуу л нас шүү дээ?
-Хөдөөний залууст мөнгө байдаг гэж та бодож байна уу. Тэд чинь хонио өгөөд л оронд нь архи аөч байна шүү дээ. Би 15 дугаар хороололд амьдар-даг. Манай гэрийн яг хажууханд нэг баар байдаг юм. Хааяа шагайгаад харахаар дандаа хар нялхаараа охидууд сууж байх юм байх чинь лээ. Дандаа арван хэдтэй хүүхдүүд шүү. Ардчилсан нийгмийн мэн чанар чинь тэр хязгааргүй их эмх замбараагүй эрх чөлөөн-дөө байдаг юм биш ээ. Хуулийг ёстой хууль шиг үзэж, шүтэж байдагтаа байдаг юм. Манайд бол хууль үйлдвэрлээд гаргаад л байна. Хэрэгжилт ерөөсөө байхгүй. Хэн хэрэгжүүлэх юм бэ гэх байх. Манайхан ганцхан цагдаа л энийг хэрэгжүүлэх ёстой гэсэн ойлголттой. Энийг чинь гүйцэтгэх засаглал хэрэгжүүлэх ёстой юм ш дээ.
-Баярлалаа, цаг зав гаргаж илэн далангуй ярилцсанд. Одоо харин суүлчийн асуул-тыгтандүлдээе?
-Хүний эрхийг хөхиүлэн дээдэлдэг улс оронд өмгөө-лөгчдийн нийгмийн асуудлыг онцгойлон авч үзэх ёстой юм шүү. Манай улс өмгөөлөгчдө-дөө нэг сайхан ордон бариад өгчихгүй юм байх даа. Монголын өмгөөлөгчдийн ордон гээд. Манай өмгөөлөгчид гу-дамжинд л хэдэн үеийг өнгөрөөж байна.
-Нэг хэсгийнх нь амьдрал тасарчихсан юм биш үү. Өндэр өртөгтэй, том хэргүүд дээр ордог. Өөр жижиг сажиг хэргийг тоож шиншлэхгүй тиим өмгөөлөгчид олон шүү дээ?
-Магадгүй. Гэхдээ нэг ч төгрөгийн өртөг авахгүй хийд-гээ хийгээд явж байгаа өмгөөлөгчид бас байгаа. Өгөх юм байхгүй улсаас чинь юу авах юм бэ. Та надад өгөх юм байхгүй бол би хэргийг чинь өм-гөөлөхгүй ээ гэж хэлэх эрх өмгөөлөгч хүнд байхгүй шүү дээ. Хэсэг сайн өмгөөлөгчид байгаа юу гэвэл байгаа. Сайн өмгөөлөгч сайхан амьдрах эрхтэй шүү дээ. Харин өмгөөлөгч хүн шударга байх ёстой.
-Саяхан надтай хэдэн хүн иржуулзсан юм. Их мөнгений маргаан юм байна л даа.Тэд өмгөөлөгч, хуулийн зевлех хоёртоо гомдчихож. Хамгийн их итгэж найдсан тэр нөхдүүд нь эсрэг талынхантай бас хамтраад ажиллачихсан байж лдээ?
-Маргалдагч хоёр талтай хоёулантай нь уу.
-Тиим. Энэ чинь юу болж байгаа хэрэг вэ. Та ямар нэгэн юм хэлэхгуй юу. Танай сахилгын хороо чинь ийм л этгээдүүдийг авч хэлэлцэж байх ёстой биз дээ?
-Энэ бол маш хариуцлага-гүй, туйлын ёс суртахуунгүй явдал. Манайд мэргэжлийн ёс зүйгээ айхтар зөрчсөн ганц нэг өмгөөлөгч гарч ирж байгаа. Бид арга хэмжээ авсан. Нэрийг нь хэлээд яахав дээ.
-Тиим олигтүй юмнуудыг бол шууд хөөж явуулах ёстой биз дээ?
-Шууд өмгөөлөгчдийн эг-нээнээс зайлуулах ёстой.
(өдрийн сонин 2004.11.20 287)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Тайзан дээр амьдрах дуртай хөнгөмсөг хуулчид олширчээ…

-Тэгье.
-Өмгөөлөгч Л.Санжаасүрэнг Д.Энхбатыг өмгөөлөх явцдаа төрийн нууцад хамаарах мэдээ баримтыг дэлгэсэн гэж үзжээ. Улсын нууц задруулсан гэж үзэх үндэслэл байгаа юм уу?жил Монголын өмгөөлөгчдийн холбооны сахилгын хороонд өмгөөлөгч Л.Санжаасүрэнтэй холбоотой асуудлаар бичиг ирж байсан.
-Хаанаас?
-Тагнуулын ерөнхий газраас.
-Бичиг гэдгээ жаахан тодруулахгүй юу. Гомдол юм уу, юу юм?
-Албан бичиг. Улсын нууцтай холбоотой баримтуудыг танай өмгөөлөгч хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр тарааж байна. Мөн мөрдөн байцаалтын нууцыг задруулж байна гэсэн байсан.
-Танай сахилгын хороо түүнтэй холбоотой асуудлаар ер нь хуралдаж байсан уу?
-ТЕГ-аас ирүүлсэн гомдлын дагуу сахилгын хороо Л.Санжаасүрэнгийн асуудлыг авч хэлэлцэж байсан.
-Яг хэдийд юм бэ?
-2004 оны дундуур.
-Тэгээд нөхөр Л.Санжаасүрэнд ямар арга хэмжээ авав даа?
-Манайд хоёр л үндсэн арга хэмжээ байдаг л даа. Өмгөөлөгчийн ёс зүйг зөрчсөн байвал нэгдүгээрт сануулах арга хэмжээ авах, хоёрдугаарт өмгөөлөх эрхийг нь ха-сах саналыг засгийн газрын хууль зүй эрхэлсэн гишүүнд тавих гэсэн хоёр арга хэмжээ. Бид хэргийг авч үзээд мөрдөн байцаалтын нууцыг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр задалсан үйлдэлд нь сануулах арга хэмжээ авсан.
-Өмгөөллийн тухай хуульд өмгөөлж байгаа сэжигтэн, хоригдол, яллаг-дагч, шүүгдэгчтэй тэдгээ-рийн байгаа газарт чөлөөтэй нэвтрэн ганцаарчлан уулзах.баримт сэлтийг бэх-жүүлэх зорилгоор дуу, дүрс бичлэгийн хэрэгсэл ашиглаж болно гэж заасан байдаг юм байна. Энэ заал-тын дагуу танай өмгөөлөгч ажилласан юм биш үү?
-Хэргийн нарийн байдлыг бол яг үнэндээ би мэдэхгүй байна. Өмгөөлөгч хүн харил-цагчийнхаа эрх ашгийг зөвхөн хуулийн хүрээнд л хамгаалах ёстой гэдгийг харин хэлмээр байна.
-Л.Санжаасүрэнгийн задалсан гээд байгаа нууц гэж чухам юу юм бэ?
-Бид бол мөрдөн байцаалтын нууцыг задалсан үйлдэлд нь арга хэмжээ авсан юм шүү дээ. Улсын нууц биш мөрдөн байцаалтын нууц. Энэ алдаагаа Л.Санжаасүрэн өөрөө хүлээн зөвшөөрсөн шүү дээ. Бид сануулах л арга хэмжээ авсан. Түүнээс биш эрхийг нь хасаад байсан юм байхгүй. Дараа нь Тагнуулын ерөнхий газраас түдгэлзүүлсэн юм байна лээ.
-Өмгөөлөгчийн эрх үүр-гийн тухай та түрүүн ярьсан. Ер нь өмгөөлөгч хүн хүчин мөхөсдөж болох уу. Тэгээд арга буюу хэвлэл мэдээл-лийнхнээс дэмжлэг авах шаардлагатай тулгарч болох уу?
-Саин хуульч бараг үгүй дээ.
-Тиим үү?
-Өмгөөлөгч хүнд ганцхан дарга бий. Тэр юу гэвэл хууль. Сүүлийн үед манайхнаас нэг ийм юм ажиглагдаад байх болж, Өөрөө хуулиас гадуур үйл ажиллагаа явуулчихаад, өөрөө эрүүгийн хэрэг үйлдчихээд хэргийг улс төр рүү аваа-чиж наадаг, түүгээрээ дамжуулж хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр халхавч хийх гэж оролддог. Нийтийн сэтгэл зүйг өөрийгөө зөвтгөх тал руу эргүүлж татах гэж оролдох юм их гарах болж дээ. Энэ бол хэтэрхий арчаагүй явдал. Хэтэрхий арчаагүй явдал шүү. Саин хуульч ийм юманд биш өөртөө найддаг юм шүү дээ. Олны анхааралтай зууралдаад л байдаг хүмүүсийн цаана карьер хийх гэсэн бас нэг зорилго явж байдаг. Энэ Монгол Улсад чинь ажлаа хийгээд мэргэжлийн ёс зүйгээ өндөрт сахиад явж байдаг олон чимээгуй чадварлаг хуульч байдаг юм шүү дээ. Сенсааци хөөснөөрөе амархан нэрд гарч, том өмгөөлөгч болчихоод байна гэвэл эндүүрэл.
-Өмгөөлөгч ид харилцагч-тайгаа ихээхэн ойртдог. Түүнийхээ хэрээр тэдэндээ татагдаж байгаа нь анзаа-рагдаж байдаг. Ер нь манай өмгөөлөгчдийн сэтгэл зүйн боловсрол ямархуу төвшинд байдаг юм бол?
-Өмгөөлөгч хүн шүүгч, прокурор хоёртойгоо эн тэнцүү төвшинд ажиллах чадвартай л байх ёстой. Тэрнээс биш тэр хоёрынхоо хөлд нь чирэгдээд явж болохгүй л дээ. Прокурор бол төрийг төлөөлж яллаж байгаа юм- Төрийн хуулийг чинь гуйвуулаад хаячих юм бол төр чинь юу ч биш болно шүү дээ. Тиим учраас тэд төрийг хамгаалж байгаа юм. Харин бид иргэнийг. Монгол Улсыг нэг гурвалжин юм гээд үзвэл тэр гурвалжингийн орой нь монгол улсын хууль. Тэрэнд бүгд захирагдана. Гурвалжингийн доод шугамны хоёр өнцөг бол төр иргэн хоёр. Социализмын үед бол төр иргэнээ дарангуйлах зарчимтай үндсэн хуультай байсан байхгуй юу. Одооны хууль бол төр иргэн хоёр нэг шугаман дээр зогсч байгаа хууль. Төр иргэн хоёр тэгш эрхтэй. Иргэн хүн төрөөс дутуу эрх эдлэхгүй. Бас илүү ч эрх эдлэхгүй. Харин тэр иргэн хүнийг бид өндэр түвшинд хамгаалах ёстой. Маш өндэр түвшинд.
-Эрхййг нь хамгаалж байгаа хүндээ зарим талаар автчихаж болох талтай л харагддагюм?
-Автаж болохгүй. Ер нь өмгөөлөгч хүн сэтгэлийн элдэв хөөрлөөсөө эрт салж цэгцрэх ёстой.
-Дурлачихвал яана?
-Болохгүй, болохгүй.
-Болохгүй гэх газаргүй шүү дээ?
-Ах нь хөгшин хүн. Ийм асуултад хариулж чадахгүй.
-Прокурор гэдэг үг илүү их хатуу шинжийг агуулж байх шиг санагддаг. Харин өмгөөлөгч хүн өөрөөр буудаг. Та олон жил прокурор хийсэн хүн. Энэ хоёрын алтан дунджийг олжамьдарсан гэж бодож байна уу?
-Чадсан. Би тэр дундаж дээр зогсч чадсан. Энэ их сонин асуулт байна. Зөвлөлтийн нэг эрдэмтэн хүн хэлсэн байсан л даа. Прокурор хүн, эмч хүн хоёр адилхан сэтгэл зүйтэй улс гэж. Прокурор хүн гэмт хэрэг битгий гараасай гэж боддог бол эмч хүн өвчин зовлон битгий гараасай гэж хүсдэг гэж. Прокурор бол ариун сэтгэлтний мэргэжил гэсэн үг ч байдаг. Прокурор гэхээрээ л хатуу хахир улс байдаг гэвэл эндүүрэл болно шүү. Өмгөөлнө өмөөрнө хоёр бол бас их өер асуудлууд шүү дээ. Яахав та бидэнд үнэхээр сайхан сэтгэгдэл үлдээсэн шүү. Бидтаныгүргэлж хайрлаж хүндэтгэж явдаг шүү гэж хэлэх хүн таардаг л юм.
-Өмгөөлегчдийн эрх ихээхэн зөрчигддөг бололтой. Харилцагчаа хамгаалж чадахгүй байдалд орчихсон явдал бишгүй л гардаг?
-Би танд өмгөөлөгч хүн ямар ямар эрх эдэлдгийг нэг хэлээд өгчихье гэж санаад байна. Өмгөөлөгч хүн хууль зүйн туслалцаа хүсэгчийнхээ эрх, ашиг сонирхлыг аль ч баигууллагад төлөөлж орж болно. Өмгөөлж байгаа сэжиг-тэн, хоригдол хэн байдаг юм тэдгээрийн байгаа газарт чөлөөтэй нэвтрэн орж, ган-цаарчлан уулзаж болно. Манай шинэ хуулиар өмгөөлөгчдөд чамлашгүй том эрх олгогдсон шүү. Мөрдөн байцаалт өгөхийн өмнө тэр хүнтэйгээ ганцаарчлан уулзах эрхтэй. Ганцаарчлан уулзах. Мэн хэргийн нотлох баримттай танилцах эрхтэй. Тэндээс тэмдэглэл хийж авч болно.
-Бичлэг хийж авч болох уу?
-Бичлэг хийж авч болно гэж хуулинд байхгүй байгаа юм. Тэмдэглэл хийж авч бол болно.
-Наадах чинь яасан хоцрогдсон заалт вэ. Цаг их авна шүү дээ. Тэгэхийн оронд шууд л камераар бичиж авах хэрэгтэй ?
-Шаардлагатай бол бичиг баримтыг өөрийнхөө зардлаар хувилж авч болно гэж хуулинд заасан байгаа. Камер энэ тэр гэж хуулинд байхгүй байгаа юм л даа. Хэрэгт ач холбогдол бүхий бусад баримтыг шалгуулах, шинжээчийн дүгнэлт гаргуулах эрхтэй.
-Мэдүүлэг зааж өгч болох уу?
-Мэдүүлэг зааж өгч болохгүй. Чи битгий хэргээ хүлээ, тэг ингэ гэж зөвлөж болохгүй. Өм-гөөлөгчийн ёс зүй гэж нэг юм байдаг юм.
-Наад ярианаас тань харахад эрхййг нь хамгаалж байгаа хүнээсээ өмгөөлөгч хэтэрхий хөндий суучихаад байна ?
-Үгүй ээ, тиим биш. Хэр-гийнхээ байдал дээр бид хоёр ганцаарчилж уулзаж байгаа шүү. Ганцаарчилж . Тэнд юу ярилцаж байгааг бас мэдэх аргагуй л дээ.
-Нээрээ тиим. Ганцаарчилж уулзах гэдэг маань хуулиар олгогдож байгаа маш том боломж юм байна, тиим үү?
-Чамлах аргагүй том боломж. Манай улсын хуулинд өнөөдөр хэрэг үйлдсэн хүн өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх эрхтэй шүү дээ. Хэргээ хүлээхгүй байж болно. Тэр бүх эрх нь нээлттэй шүү дээ.
-Саяхан Завхан аймгийн харъяат Эрдэнэ-Очир гэдэг хүн хилсээр долоон жил шоронд суугаад гарч ирсэн нэг дуулиамт хэрэг босч ирлээ. Бодвол та хуульч хүний хувьд анзаарч байгаа байлгуй?
-Анзааралгүй яахав.
-Гэтэл зарим хуульчид энэ нөхөр уг нь их л но-той этгээд дээ гэх үг унагаж байгаа сонсогдох юм?
-Хуульч болгоны дотоод итгэл янз бүр шүү дээ. Сэжигт-нийг өөр өөрийнхөөрөө уншдаг гэх үү дээ.
-Та тэр дотоод итгэл мэдрэмжээсээ ярьж болохгүй юу?.
-Сонирхол алга. Намайг Ардын Их Хуралд ажиллаж байхад Отгонбаярын хэрэг гээд нэг дуулиантай хэрэг босч ирж байсан. Тэр хэргийн холбогдогчид өргөдлийг бол ёстой нэг асгаж байсан. Тэр Эрдэнэ-Очир нэг ярилцлагадаа хэлсэн байсан хичнээн зуун өргөдөл өгсөн гэв ээ. Олон зуун өргөдөл шидсэнээрээ хэргээс сугарчихдаг юм биш л дээ. Гэхдээ хийгээгүй хүнд бас нэг юм байгаад байдаг байхгуй юу.
-Өмгөөлөх үйл ажиллагаа явуулсныхаа төлөө ял шийтгэл хүлээж байсан тохиолдол Монголд огт гарч байгаагүй гэж үнэн үү?
-Үнэн байх.
-Л.Санжаасүрэн анхных нь болж байгаа юм уу?
-Л.Санжаасүрэнг өмгөөлөх үйл ажиллагаа явуулсных нь төлөө шийтгээгүй юм шүү дээ. Би танд олон хэллээ дээ.
-Таны телевизээр өгсөн ярилцлагыг үзсэн хүмүүс Өө Санжаасүрэнгийн асуудлыг өмгөөлөгчдийн холбоо нь ерөөсөө авч хэлэлцэхгүй байгаа юм байна шүү дээ.Сахилгын хорооны дарга нь ёстой үл тоож байна гэж байсан?
-Яалаа гэж үл тоохов. Энэ асуудал бидний анхаарлын төвд байгаа.
-Монголын хууль зүйн ертөнцөд та яг хэдэн жил ажиллаж байна вэ?
-Би 1964 онд төгссөн. Яг 40 жил ажиллаж байна даа.
-Өөрийн тань хэвлэлд өгсөн нэг ярилцлагыг уншиж байсан юм байна. Зоригийг алагдсаны дараа хэргийн газрынузлэгийгхуульзөрчиж хийсэн гэж та мэдэгдсэн байсан?
-Би одоо ч тэгж үздэг. Энэ бол онц ноцтой хэрэг. Яагаад гэвэл гэртээ арав гаруй удаа хутгалагдаад нас барсан. Хэргийн газрын үзлэгт тодорхой цөөхөн хүн орос ёстой байдаг юм шүү дээ. Нэгдүгээрт мөрдөн байцаагч очно. Хоёрдугаарт прокурор очно.
-Гуравдугаарт ?
-Гуравдугаарт криминалис-тикийн шинжээч очно. Ийм л хүмүүс очих ёстой. Тэгээд нохойн төлөөлөгч нэмэгдвэл дөрөв тавхан хүн л очих ёстой. Гэтэл дал наян хүн яваад орчихсоны дараа үзлэг хийнэ гэж очсон явдпыг би хууль зөрчсөн гэж үздэг.
-Энэ хэрэг бол манай хуульчдын хувьд бараг шудний өвчин болсон хэрэг. Хуульч болгон л боддог байж?
-Ер нь бол авгай нөхвр хоёр байж байгаад нэг нь алагдчихсан тохиолдолд үлд-сэнийг нь тэр дор нь тусгаар-лан хорьж байгаад хэргийг шалгаж байснаас өөрөөр шийдвэрлэж байсантай би хувьдаа таарч байгаагүй. Монголд өмнө нь гэр бүлийн хоёр хүн байж байгаад нэг нь алагдсан хэрэг өчнөөн гарч байсан шүү дээ. Миний таньдаг улсуудад ч тохиолдож л байсан. Шууд л аваачаад хорьчихож байсан шүү дээ. Гэтэл энэ тохиолдолд боло-хоор Булганыг таван сарын дараа л хорио биз дээ. Би бол шууд л хорих ёстой байсан гэж үздэг. Гэхдээ үүнийг бичээд хэрэггүй биз дээ. ёс жудгийг бодож болно. Гэхдээ оршуулах ёслолын дараа ч юм уу, бур байг гэхэд тав хоногийн дараа хорьж болох байсан шүү дээ. Таван минутын дараа ч хорьж болох байсан. Ер нь танхай балмадаар үйлдэгдсэн хэрэг бараг амьд гэрч үлдээдэггүй юм ш дээ. Нялх хүүхдийг нь ч орхидоггүй биз дээ. Энэ хэргийг бол би илрэх хэрэг л гэж боддог. Харин энэ хэрэг дээр хохирогчдын тал өмгөөлөгч аваад ажиллаж болдоггүй юм
болов уу гэж би бодож суудаг юм. Талийгаач С.Зоригийн ах С.Баяр нь ч юм уу, эсвэл С.Оюун өмгөөлөгч аваад ажиллаад нэг үзээсэй.
-Энэ хэрэг дээр чинь улс-төрчид л тоглоод харагдаад байснаас хуульчид ажиллаад байгаа нь нэг их үзэгддэггүй шүүдээ?
-Хуульчид ажиллаж л байгаа л даа. Ажиллалгүй яахав. Ер нь бол хуульчид нэг их ил гарч ирээд харагдаад байх ёстой улс бас биш шүү дээ. Одоо ч тайзан дээр л шоудаад байдаг хуульчид олширч дээ. Ер нь бол ах нь чимээгүй, жин-тэй, суурьлаг чадалтай хуульчдыг л хүндэтгэдэг. Тэр хоосон чалчдаг улсуудад жаа-хан таагүй. Хөнгөмсөг хуульчид олноороо төрж гараад байна. Энэ их буруу үзэгдэл юм. Таны хзлж байгаа үнэн л дээ. Хэргийн талаар үндсэндээ улстөрчид л яриад байгаагаас биш хуульчид гарч ирээд хэрэг тэгж байна, ингэж байна гэж дуугараагүй байна.
-Ер нь бол эруүгийн нөхцөл байдал өмнөх үеийнхээс үнэхээр их өөрчлөгдсөн
ҮҮ?
-Өөрчлөгдсөн. Энэ архи-далт чинь гаарлаа шүу дээ. 15 жилийн өмнө траншейнд орсон хүүхэд одоо хорь гарчихсан гэмт хэрэгтнүүд болоод гараад ирчихсэн. Тэд жинхэнэ юу ч хийхээс буцахгүй улс болж мэргэжээд гараад ирлээ. Ерөнхий сайд ядууралтай дайн зарлана гэж хэлсэн. Бас архидалттай дайн зарлах хэрэгтэй гэж би бодож байна. Яг энэ маягаар явах юм бол Монгол орон өнөөдөр аюулд учирна. Жишээлбэл Хөвсгөл аймагт гурван мянган хүнтэй Их-Уул гэж сум байдаг юм. Тэнд гэхэд архины хоёр хувийн үйлдвэр байна гэж би сонслоо. Тэгээд энэ баар маар чинь багийн төв дээр хүртэл байж байна шүү дээ. Булганы Хутаг-Өндөрт Уньт гэж нэг баг байна. Тэр Уньтад гэхэд хоёр гурван баар байгаа юм даа.
-Тэгээд баарыг цөмийг нь хаах ёстой юу?
-Би бол хумих ёстой л гэж бодож байгаа.
-Хоёр биш нэг баартай болгох гэж үү?
-Багийн төв дээр баараар ч яадаг юм.
-Багийн төв дээр ч гэсэн залуус амьдарч байгаа. Тэднийг хотод биш хөдөө төрснөөс нь болоод гадуур-хах хэрэг үү. Залуу нас еөрөе хот хөдөө хаа ч байсан залуу л нас шүү дээ?
-Хөдөөний залууст мөнгө байдаг гэж та бодож байна уу. Тэд чинь хонио өгөөд л оронд нь архи аөч байна шүү дээ. Би 15 дугаар хороололд амьдар-даг. Манай гэрийн яг хажууханд нэг баар байдаг юм. Хааяа шагайгаад харахаар дандаа хар нялхаараа охидууд сууж байх юм байх чинь лээ. Дандаа арван хэдтэй хүүхдүүд шүү. Ардчилсан нийгмийн мэн чанар чинь тэр хязгааргүй их эмх замбараагүй эрх чөлөөн-дөө байдаг юм биш ээ. Хуулийг ёстой хууль шиг үзэж, шүтэж байдагтаа байдаг юм. Манайд бол хууль үйлдвэрлээд гаргаад л байна. Хэрэгжилт ерөөсөө байхгүй. Хэн хэрэгжүүлэх юм бэ гэх байх. Манайхан ганцхан цагдаа л энийг хэрэгжүүлэх ёстой гэсэн ойлголттой. Энийг чинь гүйцэтгэх засаглал хэрэгжүүлэх ёстой юм ш дээ.
-Баярлалаа, цаг зав гаргаж илэн далангуй ярилцсанд. Одоо харин суүлчийн асуул-тыгтандүлдээе?
-Хүний эрхийг хөхиүлэн дээдэлдэг улс оронд өмгөө-лөгчдийн нийгмийн асуудлыг онцгойлон авч үзэх ёстой юм шүү. Манай улс өмгөөлөгчдө-дөө нэг сайхан ордон бариад өгчихгүй юм байх даа. Монголын өмгөөлөгчдийн ордон гээд. Манай өмгөөлөгчид гу-дамжинд л хэдэн үеийг өнгөрөөж байна.
-Нэг хэсгийнх нь амьдрал тасарчихсан юм биш үү. Өндэр өртөгтэй, том хэргүүд дээр ордог. Өөр жижиг сажиг хэргийг тоож шиншлэхгүй тиим өмгөөлөгчид олон шүү дээ?
-Магадгүй. Гэхдээ нэг ч төгрөгийн өртөг авахгүй хийд-гээ хийгээд явж байгаа өмгөөлөгчид бас байгаа. Өгөх юм байхгүй улсаас чинь юу авах юм бэ. Та надад өгөх юм байхгүй бол би хэргийг чинь өм-гөөлөхгүй ээ гэж хэлэх эрх өмгөөлөгч хүнд байхгүй шүү дээ. Хэсэг сайн өмгөөлөгчид байгаа юу гэвэл байгаа. Сайн өмгөөлөгч сайхан амьдрах эрхтэй шүү дээ. Харин өмгөөлөгч хүн шударга байх ёстой.
-Саяхан надтай хэдэн хүн иржуулзсан юм. Их мөнгений маргаан юм байна л даа.Тэд өмгөөлөгч, хуулийн зевлех хоёртоо гомдчихож. Хамгийн их итгэж найдсан тэр нөхдүүд нь эсрэг талынхантай бас хамтраад ажиллачихсан байж лдээ?
-Маргалдагч хоёр талтай хоёулантай нь уу.
-Тиим. Энэ чинь юу болж байгаа хэрэг вэ. Та ямар нэгэн юм хэлэхгуй юу. Танай сахилгын хороо чинь ийм л этгээдүүдийг авч хэлэлцэж байх ёстой биз дээ?
-Энэ бол маш хариуцлага-гүй, туйлын ёс суртахуунгүй явдал. Манайд мэргэжлийн ёс зүйгээ айхтар зөрчсөн ганц нэг өмгөөлөгч гарч ирж байгаа. Бид арга хэмжээ авсан. Нэрийг нь хэлээд яахав дээ.
-Тиим олигтүй юмнуудыг бол шууд хөөж явуулах ёстой биз дээ?
-Шууд өмгөөлөгчдийн эг-нээнээс зайлуулах ёстой.
(өдрийн сонин 2004.11.20 287)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Тайзан дээр амьдрах дуртай хөнгөмсөг хуулчид олширчээ…

-Тэгье.
-Өмгөөлөгч Л.Санжаасүрэнг Д.Энхбатыг өмгөөлөх явцдаа төрийн нууцад хамаарах мэдээ баримтыг дэлгэсэн гэж үзжээ. Улсын нууц задруулсан гэж үзэх үндэслэл байгаа юм уу?жил Монголын өмгөөлөгчдийн холбооны сахилгын хороонд өмгөөлөгч Л.Санжаасүрэнтэй холбоотой асуудлаар бичиг ирж байсан.
-Хаанаас?
-Тагнуулын ерөнхий газраас.
-Бичиг гэдгээ жаахан тодруулахгүй юу. Гомдол юм уу, юу юм?
-Албан бичиг. Улсын нууцтай холбоотой баримтуудыг танай өмгөөлөгч хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр тарааж байна. Мөн мөрдөн байцаалтын нууцыг задруулж байна гэсэн байсан.
-Танай сахилгын хороо түүнтэй холбоотой асуудлаар ер нь хуралдаж байсан уу?
-ТЕГ-аас ирүүлсэн гомдлын дагуу сахилгын хороо Л.Санжаасүрэнгийн асуудлыг авч хэлэлцэж байсан.
-Яг хэдийд юм бэ?
-2004 оны дундуур.
-Тэгээд нөхөр Л.Санжаасүрэнд ямар арга хэмжээ авав даа?
-Манайд хоёр л үндсэн арга хэмжээ байдаг л даа. Өмгөөлөгчийн ёс зүйг зөрчсөн байвал нэгдүгээрт сануулах арга хэмжээ авах, хоёрдугаарт өмгөөлөх эрхийг нь ха-сах саналыг засгийн газрын хууль зүй эрхэлсэн гишүүнд тавих гэсэн хоёр арга хэмжээ. Бид хэргийг авч үзээд мөрдөн байцаалтын нууцыг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр задалсан үйлдэлд нь сануулах арга хэмжээ авсан.
-Өмгөөллийн тухай хуульд өмгөөлж байгаа сэжигтэн, хоригдол, яллаг-дагч, шүүгдэгчтэй тэдгээ-рийн байгаа газарт чөлөөтэй нэвтрэн ганцаарчлан уулзах.баримт сэлтийг бэх-жүүлэх зорилгоор дуу, дүрс бичлэгийн хэрэгсэл ашиглаж болно гэж заасан байдаг юм байна. Энэ заал-тын дагуу танай өмгөөлөгч ажилласан юм биш үү?
-Хэргийн нарийн байдлыг бол яг үнэндээ би мэдэхгүй байна. Өмгөөлөгч хүн харил-цагчийнхаа эрх ашгийг зөвхөн хуулийн хүрээнд л хамгаалах ёстой гэдгийг харин хэлмээр байна.
-Л.Санжаасүрэнгийн задалсан гээд байгаа нууц гэж чухам юу юм бэ?
-Бид бол мөрдөн байцаалтын нууцыг задалсан үйлдэлд нь арга хэмжээ авсан юм шүү дээ. Улсын нууц биш мөрдөн байцаалтын нууц. Энэ алдаагаа Л.Санжаасүрэн өөрөө хүлээн зөвшөөрсөн шүү дээ. Бид сануулах л арга хэмжээ авсан. Түүнээс биш эрхийг нь хасаад байсан юм байхгүй. Дараа нь Тагнуулын ерөнхий газраас түдгэлзүүлсэн юм байна лээ.
-Өмгөөлөгчийн эрх үүр-гийн тухай та түрүүн ярьсан. Ер нь өмгөөлөгч хүн хүчин мөхөсдөж болох уу. Тэгээд арга буюу хэвлэл мэдээл-лийнхнээс дэмжлэг авах шаардлагатай тулгарч болох уу?
-Саин хуульч бараг үгүй дээ.
-Тиим үү?
-Өмгөөлөгч хүнд ганцхан дарга бий. Тэр юу гэвэл хууль. Сүүлийн үед манайхнаас нэг ийм юм ажиглагдаад байх болж, Өөрөө хуулиас гадуур үйл ажиллагаа явуулчихаад, өөрөө эрүүгийн хэрэг үйлдчихээд хэргийг улс төр рүү аваа-чиж наадаг, түүгээрээ дамжуулж хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр халхавч хийх гэж оролддог. Нийтийн сэтгэл зүйг өөрийгөө зөвтгөх тал руу эргүүлж татах гэж оролдох юм их гарах болж дээ. Энэ бол хэтэрхий арчаагүй явдал. Хэтэрхий арчаагүй явдал шүү. Саин хуульч ийм юманд биш өөртөө найддаг юм шүү дээ. Олны анхааралтай зууралдаад л байдаг хүмүүсийн цаана карьер хийх гэсэн бас нэг зорилго явж байдаг. Энэ Монгол Улсад чинь ажлаа хийгээд мэргэжлийн ёс зүйгээ өндөрт сахиад явж байдаг олон чимээгуй чадварлаг хуульч байдаг юм шүү дээ. Сенсааци хөөснөөрөе амархан нэрд гарч, том өмгөөлөгч болчихоод байна гэвэл эндүүрэл.
-Өмгөөлөгч ид харилцагч-тайгаа ихээхэн ойртдог. Түүнийхээ хэрээр тэдэндээ татагдаж байгаа нь анзаа-рагдаж байдаг. Ер нь манай өмгөөлөгчдийн сэтгэл зүйн боловсрол ямархуу төвшинд байдаг юм бол?
-Өмгөөлөгч хүн шүүгч, прокурор хоёртойгоо эн тэнцүү төвшинд ажиллах чадвартай л байх ёстой. Тэрнээс биш тэр хоёрынхоо хөлд нь чирэгдээд явж болохгүй л дээ. Прокурор бол төрийг төлөөлж яллаж байгаа юм- Төрийн хуулийг чинь гуйвуулаад хаячих юм бол төр чинь юу ч биш болно шүү дээ. Тиим учраас тэд төрийг хамгаалж байгаа юм. Харин бид иргэнийг. Монгол Улсыг нэг гурвалжин юм гээд үзвэл тэр гурвалжингийн орой нь монгол улсын хууль. Тэрэнд бүгд захирагдана. Гурвалжингийн доод шугамны хоёр өнцөг бол төр иргэн хоёр. Социализмын үед бол төр иргэнээ дарангуйлах зарчимтай үндсэн хуультай байсан байхгуй юу. Одооны хууль бол төр иргэн хоёр нэг шугаман дээр зогсч байгаа хууль. Төр иргэн хоёр тэгш эрхтэй. Иргэн хүн төрөөс дутуу эрх эдлэхгүй. Бас илүү ч эрх эдлэхгүй. Харин тэр иргэн хүнийг бид өндэр түвшинд хамгаалах ёстой. Маш өндэр түвшинд.
-Эрхййг нь хамгаалж байгаа хүндээ зарим талаар автчихаж болох талтай л харагддагюм?
-Автаж болохгүй. Ер нь өмгөөлөгч хүн сэтгэлийн элдэв хөөрлөөсөө эрт салж цэгцрэх ёстой.
-Дурлачихвал яана?
-Болохгүй, болохгүй.
-Болохгүй гэх газаргүй шүү дээ?
-Ах нь хөгшин хүн. Ийм асуултад хариулж чадахгүй.
-Прокурор гэдэг үг илүү их хатуу шинжийг агуулж байх шиг санагддаг. Харин өмгөөлөгч хүн өөрөөр буудаг. Та олон жил прокурор хийсэн хүн. Энэ хоёрын алтан дунджийг олжамьдарсан гэж бодож байна уу?
-Чадсан. Би тэр дундаж дээр зогсч чадсан. Энэ их сонин асуулт байна. Зөвлөлтийн нэг эрдэмтэн хүн хэлсэн байсан л даа. Прокурор хүн, эмч хүн хоёр адилхан сэтгэл зүйтэй улс гэж. Прокурор хүн гэмт хэрэг битгий гараасай гэж боддог бол эмч хүн өвчин зовлон битгий гараасай гэж хүсдэг гэж. Прокурор бол ариун сэтгэлтний мэргэжил гэсэн үг ч байдаг. Прокурор гэхээрээ л хатуу хахир улс байдаг гэвэл эндүүрэл болно шүү. Өмгөөлнө өмөөрнө хоёр бол бас их өер асуудлууд шүү дээ. Яахав та бидэнд үнэхээр сайхан сэтгэгдэл үлдээсэн шүү. Бидтаныгүргэлж хайрлаж хүндэтгэж явдаг шүү гэж хэлэх хүн таардаг л юм.
-Өмгөөлегчдийн эрх ихээхэн зөрчигддөг бололтой. Харилцагчаа хамгаалж чадахгүй байдалд орчихсон явдал бишгүй л гардаг?
-Би танд өмгөөлөгч хүн ямар ямар эрх эдэлдгийг нэг хэлээд өгчихье гэж санаад байна. Өмгөөлөгч хүн хууль зүйн туслалцаа хүсэгчийнхээ эрх, ашиг сонирхлыг аль ч баигууллагад төлөөлж орж болно. Өмгөөлж байгаа сэжиг-тэн, хоригдол хэн байдаг юм тэдгээрийн байгаа газарт чөлөөтэй нэвтрэн орж, ган-цаарчлан уулзаж болно. Манай шинэ хуулиар өмгөөлөгчдөд чамлашгүй том эрх олгогдсон шүү. Мөрдөн байцаалт өгөхийн өмнө тэр хүнтэйгээ ганцаарчлан уулзах эрхтэй. Ганцаарчлан уулзах. Мэн хэргийн нотлох баримттай танилцах эрхтэй. Тэндээс тэмдэглэл хийж авч болно.
-Бичлэг хийж авч болох уу?
-Бичлэг хийж авч болно гэж хуулинд байхгүй байгаа юм. Тэмдэглэл хийж авч бол болно.
-Наадах чинь яасан хоцрогдсон заалт вэ. Цаг их авна шүү дээ. Тэгэхийн оронд шууд л камераар бичиж авах хэрэгтэй ?
-Шаардлагатай бол бичиг баримтыг өөрийнхөө зардлаар хувилж авч болно гэж хуулинд заасан байгаа. Камер энэ тэр гэж хуулинд байхгүй байгаа юм л даа. Хэрэгт ач холбогдол бүхий бусад баримтыг шалгуулах, шинжээчийн дүгнэлт гаргуулах эрхтэй.
-Мэдүүлэг зааж өгч болох уу?
-Мэдүүлэг зааж өгч болохгүй. Чи битгий хэргээ хүлээ, тэг ингэ гэж зөвлөж болохгүй. Өм-гөөлөгчийн ёс зүй гэж нэг юм байдаг юм.
-Наад ярианаас тань харахад эрхййг нь хамгаалж байгаа хүнээсээ өмгөөлөгч хэтэрхий хөндий суучихаад байна ?
-Үгүй ээ, тиим биш. Хэр-гийнхээ байдал дээр бид хоёр ганцаарчилж уулзаж байгаа шүү. Ганцаарчилж . Тэнд юу ярилцаж байгааг бас мэдэх аргагуй л дээ.
-Нээрээ тиим. Ганцаарчилж уулзах гэдэг маань хуулиар олгогдож байгаа маш том боломж юм байна, тиим үү?
-Чамлах аргагүй том боломж. Манай улсын хуулинд өнөөдөр хэрэг үйлдсэн хүн өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх эрхтэй шүү дээ. Хэргээ хүлээхгүй байж болно. Тэр бүх эрх нь нээлттэй шүү дээ.
-Саяхан Завхан аймгийн харъяат Эрдэнэ-Очир гэдэг хүн хилсээр долоон жил шоронд суугаад гарч ирсэн нэг дуулиамт хэрэг босч ирлээ. Бодвол та хуульч хүний хувьд анзаарч байгаа байлгуй?
-Анзааралгүй яахав.
-Гэтэл зарим хуульчид энэ нөхөр уг нь их л но-той этгээд дээ гэх үг унагаж байгаа сонсогдох юм?
-Хуульч болгоны дотоод итгэл янз бүр шүү дээ. Сэжигт-нийг өөр өөрийнхөөрөө уншдаг гэх үү дээ.
-Та тэр дотоод итгэл мэдрэмжээсээ ярьж болохгүй юу?.
-Сонирхол алга. Намайг Ардын Их Хуралд ажиллаж байхад Отгонбаярын хэрэг гээд нэг дуулиантай хэрэг босч ирж байсан. Тэр хэргийн холбогдогчид өргөдлийг бол ёстой нэг асгаж байсан. Тэр Эрдэнэ-Очир нэг ярилцлагадаа хэлсэн байсан хичнээн зуун өргөдөл өгсөн гэв ээ. Олон зуун өргөдөл шидсэнээрээ хэргээс сугарчихдаг юм биш л дээ. Гэхдээ хийгээгүй хүнд бас нэг юм байгаад байдаг байхгуй юу.
-Өмгөөлөх үйл ажиллагаа явуулсныхаа төлөө ял шийтгэл хүлээж байсан тохиолдол Монголд огт гарч байгаагүй гэж үнэн үү?
-Үнэн байх.
-Л.Санжаасүрэн анхных нь болж байгаа юм уу?
-Л.Санжаасүрэнг өмгөөлөх үйл ажиллагаа явуулсных нь төлөө шийтгээгүй юм шүү дээ. Би танд олон хэллээ дээ.
-Таны телевизээр өгсөн ярилцлагыг үзсэн хүмүүс Өө Санжаасүрэнгийн асуудлыг өмгөөлөгчдийн холбоо нь ерөөсөө авч хэлэлцэхгүй байгаа юм байна шүү дээ.Сахилгын хорооны дарга нь ёстой үл тоож байна гэж байсан?
-Яалаа гэж үл тоохов. Энэ асуудал бидний анхаарлын төвд байгаа.
-Монголын хууль зүйн ертөнцөд та яг хэдэн жил ажиллаж байна вэ?
-Би 1964 онд төгссөн. Яг 40 жил ажиллаж байна даа.
-Өөрийн тань хэвлэлд өгсөн нэг ярилцлагыг уншиж байсан юм байна. Зоригийг алагдсаны дараа хэргийн газрынузлэгийгхуульзөрчиж хийсэн гэж та мэдэгдсэн байсан?
-Би одоо ч тэгж үздэг. Энэ бол онц ноцтой хэрэг. Яагаад гэвэл гэртээ арав гаруй удаа хутгалагдаад нас барсан. Хэргийн газрын үзлэгт тодорхой цөөхөн хүн орос ёстой байдаг юм шүү дээ. Нэгдүгээрт мөрдөн байцаагч очно. Хоёрдугаарт прокурор очно.
-Гуравдугаарт ?
-Гуравдугаарт криминалис-тикийн шинжээч очно. Ийм л хүмүүс очих ёстой. Тэгээд нохойн төлөөлөгч нэмэгдвэл дөрөв тавхан хүн л очих ёстой. Гэтэл дал наян хүн яваад орчихсоны дараа үзлэг хийнэ гэж очсон явдпыг би хууль зөрчсөн гэж үздэг.
-Энэ хэрэг бол манай хуульчдын хувьд бараг шудний өвчин болсон хэрэг. Хуульч болгон л боддог байж?
-Ер нь бол авгай нөхвр хоёр байж байгаад нэг нь алагдчихсан тохиолдолд үлд-сэнийг нь тэр дор нь тусгаар-лан хорьж байгаад хэргийг шалгаж байснаас өөрөөр шийдвэрлэж байсантай би хувьдаа таарч байгаагүй. Монголд өмнө нь гэр бүлийн хоёр хүн байж байгаад нэг нь алагдсан хэрэг өчнөөн гарч байсан шүү дээ. Миний таньдаг улсуудад ч тохиолдож л байсан. Шууд л аваачаад хорьчихож байсан шүү дээ. Гэтэл энэ тохиолдолд боло-хоор Булганыг таван сарын дараа л хорио биз дээ. Би бол шууд л хорих ёстой байсан гэж үздэг. Гэхдээ үүнийг бичээд хэрэггүй биз дээ. ёс жудгийг бодож болно. Гэхдээ оршуулах ёслолын дараа ч юм уу, бур байг гэхэд тав хоногийн дараа хорьж болох байсан шүү дээ. Таван минутын дараа ч хорьж болох байсан. Ер нь танхай балмадаар үйлдэгдсэн хэрэг бараг амьд гэрч үлдээдэггүй юм ш дээ. Нялх хүүхдийг нь ч орхидоггүй биз дээ. Энэ хэргийг бол би илрэх хэрэг л гэж боддог. Харин энэ хэрэг дээр хохирогчдын тал өмгөөлөгч аваад ажиллаж болдоггүй юм
болов уу гэж би бодож суудаг юм. Талийгаач С.Зоригийн ах С.Баяр нь ч юм уу, эсвэл С.Оюун өмгөөлөгч аваад ажиллаад нэг үзээсэй.
-Энэ хэрэг дээр чинь улс-төрчид л тоглоод харагдаад байснаас хуульчид ажиллаад байгаа нь нэг их үзэгддэггүй шүүдээ?
-Хуульчид ажиллаж л байгаа л даа. Ажиллалгүй яахав. Ер нь бол хуульчид нэг их ил гарч ирээд харагдаад байх ёстой улс бас биш шүү дээ. Одоо ч тайзан дээр л шоудаад байдаг хуульчид олширч дээ. Ер нь бол ах нь чимээгүй, жин-тэй, суурьлаг чадалтай хуульчдыг л хүндэтгэдэг. Тэр хоосон чалчдаг улсуудад жаа-хан таагүй. Хөнгөмсөг хуульчид олноороо төрж гараад байна. Энэ их буруу үзэгдэл юм. Таны хзлж байгаа үнэн л дээ. Хэргийн талаар үндсэндээ улстөрчид л яриад байгаагаас биш хуульчид гарч ирээд хэрэг тэгж байна, ингэж байна гэж дуугараагүй байна.
-Ер нь бол эруүгийн нөхцөл байдал өмнөх үеийнхээс үнэхээр их өөрчлөгдсөн
ҮҮ?
-Өөрчлөгдсөн. Энэ архи-далт чинь гаарлаа шүу дээ. 15 жилийн өмнө траншейнд орсон хүүхэд одоо хорь гарчихсан гэмт хэрэгтнүүд болоод гараад ирчихсэн. Тэд жинхэнэ юу ч хийхээс буцахгүй улс болж мэргэжээд гараад ирлээ. Ерөнхий сайд ядууралтай дайн зарлана гэж хэлсэн. Бас архидалттай дайн зарлах хэрэгтэй гэж би бодож байна. Яг энэ маягаар явах юм бол Монгол орон өнөөдөр аюулд учирна. Жишээлбэл Хөвсгөл аймагт гурван мянган хүнтэй Их-Уул гэж сум байдаг юм. Тэнд гэхэд архины хоёр хувийн үйлдвэр байна гэж би сонслоо. Тэгээд энэ баар маар чинь багийн төв дээр хүртэл байж байна шүү дээ. Булганы Хутаг-Өндөрт Уньт гэж нэг баг байна. Тэр Уньтад гэхэд хоёр гурван баар байгаа юм даа.
-Тэгээд баарыг цөмийг нь хаах ёстой юу?
-Би бол хумих ёстой л гэж бодож байгаа.
-Хоёр биш нэг баартай болгох гэж үү?
-Багийн төв дээр баараар ч яадаг юм.
-Багийн төв дээр ч гэсэн залуус амьдарч байгаа. Тэднийг хотод биш хөдөө төрснөөс нь болоод гадуур-хах хэрэг үү. Залуу нас еөрөе хот хөдөө хаа ч байсан залуу л нас шүү дээ?
-Хөдөөний залууст мөнгө байдаг гэж та бодож байна уу. Тэд чинь хонио өгөөд л оронд нь архи аөч байна шүү дээ. Би 15 дугаар хороололд амьдар-даг. Манай гэрийн яг хажууханд нэг баар байдаг юм. Хааяа шагайгаад харахаар дандаа хар нялхаараа охидууд сууж байх юм байх чинь лээ. Дандаа арван хэдтэй хүүхдүүд шүү. Ардчилсан нийгмийн мэн чанар чинь тэр хязгааргүй их эмх замбараагүй эрх чөлөөн-дөө байдаг юм биш ээ. Хуулийг ёстой хууль шиг үзэж, шүтэж байдагтаа байдаг юм. Манайд бол хууль үйлдвэрлээд гаргаад л байна. Хэрэгжилт ерөөсөө байхгүй. Хэн хэрэгжүүлэх юм бэ гэх байх. Манайхан ганцхан цагдаа л энийг хэрэгжүүлэх ёстой гэсэн ойлголттой. Энийг чинь гүйцэтгэх засаглал хэрэгжүүлэх ёстой юм ш дээ.
-Баярлалаа, цаг зав гаргаж илэн далангуй ярилцсанд. Одоо харин суүлчийн асуул-тыгтандүлдээе?
-Хүний эрхийг хөхиүлэн дээдэлдэг улс оронд өмгөө-лөгчдийн нийгмийн асуудлыг онцгойлон авч үзэх ёстой юм шүү. Манай улс өмгөөлөгчдө-дөө нэг сайхан ордон бариад өгчихгүй юм байх даа. Монголын өмгөөлөгчдийн ордон гээд. Манай өмгөөлөгчид гу-дамжинд л хэдэн үеийг өнгөрөөж байна.
-Нэг хэсгийнх нь амьдрал тасарчихсан юм биш үү. Өндэр өртөгтэй, том хэргүүд дээр ордог. Өөр жижиг сажиг хэргийг тоож шиншлэхгүй тиим өмгөөлөгчид олон шүү дээ?
-Магадгүй. Гэхдээ нэг ч төгрөгийн өртөг авахгүй хийд-гээ хийгээд явж байгаа өмгөөлөгчид бас байгаа. Өгөх юм байхгүй улсаас чинь юу авах юм бэ. Та надад өгөх юм байхгүй бол би хэргийг чинь өм-гөөлөхгүй ээ гэж хэлэх эрх өмгөөлөгч хүнд байхгүй шүү дээ. Хэсэг сайн өмгөөлөгчид байгаа юу гэвэл байгаа. Сайн өмгөөлөгч сайхан амьдрах эрхтэй шүү дээ. Харин өмгөөлөгч хүн шударга байх ёстой.
-Саяхан надтай хэдэн хүн иржуулзсан юм. Их мөнгений маргаан юм байна л даа.Тэд өмгөөлөгч, хуулийн зевлех хоёртоо гомдчихож. Хамгийн их итгэж найдсан тэр нөхдүүд нь эсрэг талынхантай бас хамтраад ажиллачихсан байж лдээ?
-Маргалдагч хоёр талтай хоёулантай нь уу.
-Тиим. Энэ чинь юу болж байгаа хэрэг вэ. Та ямар нэгэн юм хэлэхгуй юу. Танай сахилгын хороо чинь ийм л этгээдүүдийг авч хэлэлцэж байх ёстой биз дээ?
-Энэ бол маш хариуцлага-гүй, туйлын ёс суртахуунгүй явдал. Манайд мэргэжлийн ёс зүйгээ айхтар зөрчсөн ганц нэг өмгөөлөгч гарч ирж байгаа. Бид арга хэмжээ авсан. Нэрийг нь хэлээд яахав дээ.
-Тиим олигтүй юмнуудыг бол шууд хөөж явуулах ёстой биз дээ?
-Шууд өмгөөлөгчдийн эг-нээнээс зайлуулах ёстой.
(өдрийн сонин 2004.11.20 287)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Тайзан дээр амьдрах дуртай хөнгөмсөг хуулчид олширчээ…

-Тэгье.
-Өмгөөлөгч Л.Санжаасүрэнг Д.Энхбатыг өмгөөлөх явцдаа төрийн нууцад хамаарах мэдээ баримтыг дэлгэсэн гэж үзжээ. Улсын нууц задруулсан гэж үзэх үндэслэл байгаа юм уу?жил Монголын өмгөөлөгчдийн холбооны сахилгын хороонд өмгөөлөгч Л.Санжаасүрэнтэй холбоотой асуудлаар бичиг ирж байсан.
-Хаанаас?
-Тагнуулын ерөнхий газраас.
-Бичиг гэдгээ жаахан тодруулахгүй юу. Гомдол юм уу, юу юм?
-Албан бичиг. Улсын нууцтай холбоотой баримтуудыг танай өмгөөлөгч хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр тарааж байна. Мөн мөрдөн байцаалтын нууцыг задруулж байна гэсэн байсан.
-Танай сахилгын хороо түүнтэй холбоотой асуудлаар ер нь хуралдаж байсан уу?
-ТЕГ-аас ирүүлсэн гомдлын дагуу сахилгын хороо Л.Санжаасүрэнгийн асуудлыг авч хэлэлцэж байсан.
-Яг хэдийд юм бэ?
-2004 оны дундуур.
-Тэгээд нөхөр Л.Санжаасүрэнд ямар арга хэмжээ авав даа?
-Манайд хоёр л үндсэн арга хэмжээ байдаг л даа. Өмгөөлөгчийн ёс зүйг зөрчсөн байвал нэгдүгээрт сануулах арга хэмжээ авах, хоёрдугаарт өмгөөлөх эрхийг нь ха-сах саналыг засгийн газрын хууль зүй эрхэлсэн гишүүнд тавих гэсэн хоёр арга хэмжээ. Бид хэргийг авч үзээд мөрдөн байцаалтын нууцыг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр задалсан үйлдэлд нь сануулах арга хэмжээ авсан.
-Өмгөөллийн тухай хуульд өмгөөлж байгаа сэжигтэн, хоригдол, яллаг-дагч, шүүгдэгчтэй тэдгээ-рийн байгаа газарт чөлөөтэй нэвтрэн ганцаарчлан уулзах.баримт сэлтийг бэх-жүүлэх зорилгоор дуу, дүрс бичлэгийн хэрэгсэл ашиглаж болно гэж заасан байдаг юм байна. Энэ заал-тын дагуу танай өмгөөлөгч ажилласан юм биш үү?
-Хэргийн нарийн байдлыг бол яг үнэндээ би мэдэхгүй байна. Өмгөөлөгч хүн харил-цагчийнхаа эрх ашгийг зөвхөн хуулийн хүрээнд л хамгаалах ёстой гэдгийг харин хэлмээр байна.
-Л.Санжаасүрэнгийн задалсан гээд байгаа нууц гэж чухам юу юм бэ?
-Бид бол мөрдөн байцаалтын нууцыг задалсан үйлдэлд нь арга хэмжээ авсан юм шүү дээ. Улсын нууц биш мөрдөн байцаалтын нууц. Энэ алдаагаа Л.Санжаасүрэн өөрөө хүлээн зөвшөөрсөн шүү дээ. Бид сануулах л арга хэмжээ авсан. Түүнээс биш эрхийг нь хасаад байсан юм байхгүй. Дараа нь Тагнуулын ерөнхий газраас түдгэлзүүлсэн юм байна лээ.
-Өмгөөлөгчийн эрх үүр-гийн тухай та түрүүн ярьсан. Ер нь өмгөөлөгч хүн хүчин мөхөсдөж болох уу. Тэгээд арга буюу хэвлэл мэдээл-лийнхнээс дэмжлэг авах шаардлагатай тулгарч болох уу?
-Саин хуульч бараг үгүй дээ.
-Тиим үү?
-Өмгөөлөгч хүнд ганцхан дарга бий. Тэр юу гэвэл хууль. Сүүлийн үед манайхнаас нэг ийм юм ажиглагдаад байх болж, Өөрөө хуулиас гадуур үйл ажиллагаа явуулчихаад, өөрөө эрүүгийн хэрэг үйлдчихээд хэргийг улс төр рүү аваа-чиж наадаг, түүгээрээ дамжуулж хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр халхавч хийх гэж оролддог. Нийтийн сэтгэл зүйг өөрийгөө зөвтгөх тал руу эргүүлж татах гэж оролдох юм их гарах болж дээ. Энэ бол хэтэрхий арчаагүй явдал. Хэтэрхий арчаагүй явдал шүү. Саин хуульч ийм юманд биш өөртөө найддаг юм шүү дээ. Олны анхааралтай зууралдаад л байдаг хүмүүсийн цаана карьер хийх гэсэн бас нэг зорилго явж байдаг. Энэ Монгол Улсад чинь ажлаа хийгээд мэргэжлийн ёс зүйгээ өндөрт сахиад явж байдаг олон чимээгуй чадварлаг хуульч байдаг юм шүү дээ. Сенсааци хөөснөөрөе амархан нэрд гарч, том өмгөөлөгч болчихоод байна гэвэл эндүүрэл.
-Өмгөөлөгч ид харилцагч-тайгаа ихээхэн ойртдог. Түүнийхээ хэрээр тэдэндээ татагдаж байгаа нь анзаа-рагдаж байдаг. Ер нь манай өмгөөлөгчдийн сэтгэл зүйн боловсрол ямархуу төвшинд байдаг юм бол?
-Өмгөөлөгч хүн шүүгч, прокурор хоёртойгоо эн тэнцүү төвшинд ажиллах чадвартай л байх ёстой. Тэрнээс биш тэр хоёрынхоо хөлд нь чирэгдээд явж болохгүй л дээ. Прокурор бол төрийг төлөөлж яллаж байгаа юм- Төрийн хуулийг чинь гуйвуулаад хаячих юм бол төр чинь юу ч биш болно шүү дээ. Тиим учраас тэд төрийг хамгаалж байгаа юм. Харин бид иргэнийг. Монгол Улсыг нэг гурвалжин юм гээд үзвэл тэр гурвалжингийн орой нь монгол улсын хууль. Тэрэнд бүгд захирагдана. Гурвалжингийн доод шугамны хоёр өнцөг бол төр иргэн хоёр. Социализмын үед бол төр иргэнээ дарангуйлах зарчимтай үндсэн хуультай байсан байхгуй юу. Одооны хууль бол төр иргэн хоёр нэг шугаман дээр зогсч байгаа хууль. Төр иргэн хоёр тэгш эрхтэй. Иргэн хүн төрөөс дутуу эрх эдлэхгүй. Бас илүү ч эрх эдлэхгүй. Харин тэр иргэн хүнийг бид өндэр түвшинд хамгаалах ёстой. Маш өндэр түвшинд.
-Эрхййг нь хамгаалж байгаа хүндээ зарим талаар автчихаж болох талтай л харагддагюм?
-Автаж болохгүй. Ер нь өмгөөлөгч хүн сэтгэлийн элдэв хөөрлөөсөө эрт салж цэгцрэх ёстой.
-Дурлачихвал яана?
-Болохгүй, болохгүй.
-Болохгүй гэх газаргүй шүү дээ?
-Ах нь хөгшин хүн. Ийм асуултад хариулж чадахгүй.
-Прокурор гэдэг үг илүү их хатуу шинжийг агуулж байх шиг санагддаг. Харин өмгөөлөгч хүн өөрөөр буудаг. Та олон жил прокурор хийсэн хүн. Энэ хоёрын алтан дунджийг олжамьдарсан гэж бодож байна уу?
-Чадсан. Би тэр дундаж дээр зогсч чадсан. Энэ их сонин асуулт байна. Зөвлөлтийн нэг эрдэмтэн хүн хэлсэн байсан л даа. Прокурор хүн, эмч хүн хоёр адилхан сэтгэл зүйтэй улс гэж. Прокурор хүн гэмт хэрэг битгий гараасай гэж боддог бол эмч хүн өвчин зовлон битгий гараасай гэж хүсдэг гэж. Прокурор бол ариун сэтгэлтний мэргэжил гэсэн үг ч байдаг. Прокурор гэхээрээ л хатуу хахир улс байдаг гэвэл эндүүрэл болно шүү. Өмгөөлнө өмөөрнө хоёр бол бас их өер асуудлууд шүү дээ. Яахав та бидэнд үнэхээр сайхан сэтгэгдэл үлдээсэн шүү. Бидтаныгүргэлж хайрлаж хүндэтгэж явдаг шүү гэж хэлэх хүн таардаг л юм.
-Өмгөөлегчдийн эрх ихээхэн зөрчигддөг бололтой. Харилцагчаа хамгаалж чадахгүй байдалд орчихсон явдал бишгүй л гардаг?
-Би танд өмгөөлөгч хүн ямар ямар эрх эдэлдгийг нэг хэлээд өгчихье гэж санаад байна. Өмгөөлөгч хүн хууль зүйн туслалцаа хүсэгчийнхээ эрх, ашиг сонирхлыг аль ч баигууллагад төлөөлж орж болно. Өмгөөлж байгаа сэжиг-тэн, хоригдол хэн байдаг юм тэдгээрийн байгаа газарт чөлөөтэй нэвтрэн орж, ган-цаарчлан уулзаж болно. Манай шинэ хуулиар өмгөөлөгчдөд чамлашгүй том эрх олгогдсон шүү. Мөрдөн байцаалт өгөхийн өмнө тэр хүнтэйгээ ганцаарчлан уулзах эрхтэй. Ганцаарчлан уулзах. Мэн хэргийн нотлох баримттай танилцах эрхтэй. Тэндээс тэмдэглэл хийж авч болно.
-Бичлэг хийж авч болох уу?
-Бичлэг хийж авч болно гэж хуулинд байхгүй байгаа юм. Тэмдэглэл хийж авч бол болно.
-Наадах чинь яасан хоцрогдсон заалт вэ. Цаг их авна шүү дээ. Тэгэхийн оронд шууд л камераар бичиж авах хэрэгтэй ?
-Шаардлагатай бол бичиг баримтыг өөрийнхөө зардлаар хувилж авч болно гэж хуулинд заасан байгаа. Камер энэ тэр гэж хуулинд байхгүй байгаа юм л даа. Хэрэгт ач холбогдол бүхий бусад баримтыг шалгуулах, шинжээчийн дүгнэлт гаргуулах эрхтэй.
-Мэдүүлэг зааж өгч болох уу?
-Мэдүүлэг зааж өгч болохгүй. Чи битгий хэргээ хүлээ, тэг ингэ гэж зөвлөж болохгүй. Өм-гөөлөгчийн ёс зүй гэж нэг юм байдаг юм.
-Наад ярианаас тань харахад эрхййг нь хамгаалж байгаа хүнээсээ өмгөөлөгч хэтэрхий хөндий суучихаад байна ?
-Үгүй ээ, тиим биш. Хэр-гийнхээ байдал дээр бид хоёр ганцаарчилж уулзаж байгаа шүү. Ганцаарчилж . Тэнд юу ярилцаж байгааг бас мэдэх аргагуй л дээ.
-Нээрээ тиим. Ганцаарчилж уулзах гэдэг маань хуулиар олгогдож байгаа маш том боломж юм байна, тиим үү?
-Чамлах аргагүй том боломж. Манай улсын хуулинд өнөөдөр хэрэг үйлдсэн хүн өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх эрхтэй шүү дээ. Хэргээ хүлээхгүй байж болно. Тэр бүх эрх нь нээлттэй шүү дээ.
-Саяхан Завхан аймгийн харъяат Эрдэнэ-Очир гэдэг хүн хилсээр долоон жил шоронд суугаад гарч ирсэн нэг дуулиамт хэрэг босч ирлээ. Бодвол та хуульч хүний хувьд анзаарч байгаа байлгуй?
-Анзааралгүй яахав.
-Гэтэл зарим хуульчид энэ нөхөр уг нь их л но-той этгээд дээ гэх үг унагаж байгаа сонсогдох юм?
-Хуульч болгоны дотоод итгэл янз бүр шүү дээ. Сэжигт-нийг өөр өөрийнхөөрөө уншдаг гэх үү дээ.
-Та тэр дотоод итгэл мэдрэмжээсээ ярьж болохгүй юу?.
-Сонирхол алга. Намайг Ардын Их Хуралд ажиллаж байхад Отгонбаярын хэрэг гээд нэг дуулиантай хэрэг босч ирж байсан. Тэр хэргийн холбогдогчид өргөдлийг бол ёстой нэг асгаж байсан. Тэр Эрдэнэ-Очир нэг ярилцлагадаа хэлсэн байсан хичнээн зуун өргөдөл өгсөн гэв ээ. Олон зуун өргөдөл шидсэнээрээ хэргээс сугарчихдаг юм биш л дээ. Гэхдээ хийгээгүй хүнд бас нэг юм байгаад байдаг байхгуй юу.
-Өмгөөлөх үйл ажиллагаа явуулсныхаа төлөө ял шийтгэл хүлээж байсан тохиолдол Монголд огт гарч байгаагүй гэж үнэн үү?
-Үнэн байх.
-Л.Санжаасүрэн анхных нь болж байгаа юм уу?
-Л.Санжаасүрэнг өмгөөлөх үйл ажиллагаа явуулсных нь төлөө шийтгээгүй юм шүү дээ. Би танд олон хэллээ дээ.
-Таны телевизээр өгсөн ярилцлагыг үзсэн хүмүүс Өө Санжаасүрэнгийн асуудлыг өмгөөлөгчдийн холбоо нь ерөөсөө авч хэлэлцэхгүй байгаа юм байна шүү дээ.Сахилгын хорооны дарга нь ёстой үл тоож байна гэж байсан?
-Яалаа гэж үл тоохов. Энэ асуудал бидний анхаарлын төвд байгаа.
-Монголын хууль зүйн ертөнцөд та яг хэдэн жил ажиллаж байна вэ?
-Би 1964 онд төгссөн. Яг 40 жил ажиллаж байна даа.
-Өөрийн тань хэвлэлд өгсөн нэг ярилцлагыг уншиж байсан юм байна. Зоригийг алагдсаны дараа хэргийн газрынузлэгийгхуульзөрчиж хийсэн гэж та мэдэгдсэн байсан?
-Би одоо ч тэгж үздэг. Энэ бол онц ноцтой хэрэг. Яагаад гэвэл гэртээ арав гаруй удаа хутгалагдаад нас барсан. Хэргийн газрын үзлэгт тодорхой цөөхөн хүн орос ёстой байдаг юм шүү дээ. Нэгдүгээрт мөрдөн байцаагч очно. Хоёрдугаарт прокурор очно.
-Гуравдугаарт ?
-Гуравдугаарт криминалис-тикийн шинжээч очно. Ийм л хүмүүс очих ёстой. Тэгээд нохойн төлөөлөгч нэмэгдвэл дөрөв тавхан хүн л очих ёстой. Гэтэл дал наян хүн яваад орчихсоны дараа үзлэг хийнэ гэж очсон явдпыг би хууль зөрчсөн гэж үздэг.
-Энэ хэрэг бол манай хуульчдын хувьд бараг шудний өвчин болсон хэрэг. Хуульч болгон л боддог байж?
-Ер нь бол авгай нөхвр хоёр байж байгаад нэг нь алагдчихсан тохиолдолд үлд-сэнийг нь тэр дор нь тусгаар-лан хорьж байгаад хэргийг шалгаж байснаас өөрөөр шийдвэрлэж байсантай би хувьдаа таарч байгаагүй. Монголд өмнө нь гэр бүлийн хоёр хүн байж байгаад нэг нь алагдсан хэрэг өчнөөн гарч байсан шүү дээ. Миний таньдаг улсуудад ч тохиолдож л байсан. Шууд л аваачаад хорьчихож байсан шүү дээ. Гэтэл энэ тохиолдолд боло-хоор Булганыг таван сарын дараа л хорио биз дээ. Би бол шууд л хорих ёстой байсан гэж үздэг. Гэхдээ үүнийг бичээд хэрэггүй биз дээ. ёс жудгийг бодож болно. Гэхдээ оршуулах ёслолын дараа ч юм уу, бур байг гэхэд тав хоногийн дараа хорьж болох байсан шүү дээ. Таван минутын дараа ч хорьж болох байсан. Ер нь танхай балмадаар үйлдэгдсэн хэрэг бараг амьд гэрч үлдээдэггүй юм ш дээ. Нялх хүүхдийг нь ч орхидоггүй биз дээ. Энэ хэргийг бол би илрэх хэрэг л гэж боддог. Харин энэ хэрэг дээр хохирогчдын тал өмгөөлөгч аваад ажиллаж болдоггүй юм
болов уу гэж би бодож суудаг юм. Талийгаач С.Зоригийн ах С.Баяр нь ч юм уу, эсвэл С.Оюун өмгөөлөгч аваад ажиллаад нэг үзээсэй.
-Энэ хэрэг дээр чинь улс-төрчид л тоглоод харагдаад байснаас хуульчид ажиллаад байгаа нь нэг их үзэгддэггүй шүүдээ?
-Хуульчид ажиллаж л байгаа л даа. Ажиллалгүй яахав. Ер нь бол хуульчид нэг их ил гарч ирээд харагдаад байх ёстой улс бас биш шүү дээ. Одоо ч тайзан дээр л шоудаад байдаг хуульчид олширч дээ. Ер нь бол ах нь чимээгүй, жин-тэй, суурьлаг чадалтай хуульчдыг л хүндэтгэдэг. Тэр хоосон чалчдаг улсуудад жаа-хан таагүй. Хөнгөмсөг хуульчид олноороо төрж гараад байна. Энэ их буруу үзэгдэл юм. Таны хзлж байгаа үнэн л дээ. Хэргийн талаар үндсэндээ улстөрчид л яриад байгаагаас биш хуульчид гарч ирээд хэрэг тэгж байна, ингэж байна гэж дуугараагүй байна.
-Ер нь бол эруүгийн нөхцөл байдал өмнөх үеийнхээс үнэхээр их өөрчлөгдсөн
ҮҮ?
-Өөрчлөгдсөн. Энэ архи-далт чинь гаарлаа шүу дээ. 15 жилийн өмнө траншейнд орсон хүүхэд одоо хорь гарчихсан гэмт хэрэгтнүүд болоод гараад ирчихсэн. Тэд жинхэнэ юу ч хийхээс буцахгүй улс болж мэргэжээд гараад ирлээ. Ерөнхий сайд ядууралтай дайн зарлана гэж хэлсэн. Бас архидалттай дайн зарлах хэрэгтэй гэж би бодож байна. Яг энэ маягаар явах юм бол Монгол орон өнөөдөр аюулд учирна. Жишээлбэл Хөвсгөл аймагт гурван мянган хүнтэй Их-Уул гэж сум байдаг юм. Тэнд гэхэд архины хоёр хувийн үйлдвэр байна гэж би сонслоо. Тэгээд энэ баар маар чинь багийн төв дээр хүртэл байж байна шүү дээ. Булганы Хутаг-Өндөрт Уньт гэж нэг баг байна. Тэр Уньтад гэхэд хоёр гурван баар байгаа юм даа.
-Тэгээд баарыг цөмийг нь хаах ёстой юу?
-Би бол хумих ёстой л гэж бодож байгаа.
-Хоёр биш нэг баартай болгох гэж үү?
-Багийн төв дээр баараар ч яадаг юм.
-Багийн төв дээр ч гэсэн залуус амьдарч байгаа. Тэднийг хотод биш хөдөө төрснөөс нь болоод гадуур-хах хэрэг үү. Залуу нас еөрөе хот хөдөө хаа ч байсан залуу л нас шүү дээ?
-Хөдөөний залууст мөнгө байдаг гэж та бодож байна уу. Тэд чинь хонио өгөөд л оронд нь архи аөч байна шүү дээ. Би 15 дугаар хороололд амьдар-даг. Манай гэрийн яг хажууханд нэг баар байдаг юм. Хааяа шагайгаад харахаар дандаа хар нялхаараа охидууд сууж байх юм байх чинь лээ. Дандаа арван хэдтэй хүүхдүүд шүү. Ардчилсан нийгмийн мэн чанар чинь тэр хязгааргүй их эмх замбараагүй эрх чөлөөн-дөө байдаг юм биш ээ. Хуулийг ёстой хууль шиг үзэж, шүтэж байдагтаа байдаг юм. Манайд бол хууль үйлдвэрлээд гаргаад л байна. Хэрэгжилт ерөөсөө байхгүй. Хэн хэрэгжүүлэх юм бэ гэх байх. Манайхан ганцхан цагдаа л энийг хэрэгжүүлэх ёстой гэсэн ойлголттой. Энийг чинь гүйцэтгэх засаглал хэрэгжүүлэх ёстой юм ш дээ.
-Баярлалаа, цаг зав гаргаж илэн далангуй ярилцсанд. Одоо харин суүлчийн асуул-тыгтандүлдээе?
-Хүний эрхийг хөхиүлэн дээдэлдэг улс оронд өмгөө-лөгчдийн нийгмийн асуудлыг онцгойлон авч үзэх ёстой юм шүү. Манай улс өмгөөлөгчдө-дөө нэг сайхан ордон бариад өгчихгүй юм байх даа. Монголын өмгөөлөгчдийн ордон гээд. Манай өмгөөлөгчид гу-дамжинд л хэдэн үеийг өнгөрөөж байна.
-Нэг хэсгийнх нь амьдрал тасарчихсан юм биш үү. Өндэр өртөгтэй, том хэргүүд дээр ордог. Өөр жижиг сажиг хэргийг тоож шиншлэхгүй тиим өмгөөлөгчид олон шүү дээ?
-Магадгүй. Гэхдээ нэг ч төгрөгийн өртөг авахгүй хийд-гээ хийгээд явж байгаа өмгөөлөгчид бас байгаа. Өгөх юм байхгүй улсаас чинь юу авах юм бэ. Та надад өгөх юм байхгүй бол би хэргийг чинь өм-гөөлөхгүй ээ гэж хэлэх эрх өмгөөлөгч хүнд байхгүй шүү дээ. Хэсэг сайн өмгөөлөгчид байгаа юу гэвэл байгаа. Сайн өмгөөлөгч сайхан амьдрах эрхтэй шүү дээ. Харин өмгөөлөгч хүн шударга байх ёстой.
-Саяхан надтай хэдэн хүн иржуулзсан юм. Их мөнгений маргаан юм байна л даа.Тэд өмгөөлөгч, хуулийн зевлех хоёртоо гомдчихож. Хамгийн их итгэж найдсан тэр нөхдүүд нь эсрэг талынхантай бас хамтраад ажиллачихсан байж лдээ?
-Маргалдагч хоёр талтай хоёулантай нь уу.
-Тиим. Энэ чинь юу болж байгаа хэрэг вэ. Та ямар нэгэн юм хэлэхгуй юу. Танай сахилгын хороо чинь ийм л этгээдүүдийг авч хэлэлцэж байх ёстой биз дээ?
-Энэ бол маш хариуцлага-гүй, туйлын ёс суртахуунгүй явдал. Манайд мэргэжлийн ёс зүйгээ айхтар зөрчсөн ганц нэг өмгөөлөгч гарч ирж байгаа. Бид арга хэмжээ авсан. Нэрийг нь хэлээд яахав дээ.
-Тиим олигтүй юмнуудыг бол шууд хөөж явуулах ёстой биз дээ?
-Шууд өмгөөлөгчдийн эг-нээнээс зайлуулах ёстой.
(өдрийн сонин 2004.11.20 287)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Тайзан дээр амьдрах дуртай хөнгөмсөг хуулчид олширчээ…

-Тэгье.
-Өмгөөлөгч Л.Санжаасүрэнг Д.Энхбатыг өмгөөлөх явцдаа төрийн нууцад хамаарах мэдээ баримтыг дэлгэсэн гэж үзжээ. Улсын нууц задруулсан гэж үзэх үндэслэл байгаа юм уу?жил Монголын өмгөөлөгчдийн холбооны сахилгын хороонд өмгөөлөгч Л.Санжаасүрэнтэй холбоотой асуудлаар бичиг ирж байсан.
-Хаанаас?
-Тагнуулын ерөнхий газраас.
-Бичиг гэдгээ жаахан тодруулахгүй юу. Гомдол юм уу, юу юм?
-Албан бичиг. Улсын нууцтай холбоотой баримтуудыг танай өмгөөлөгч хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр тарааж байна. Мөн мөрдөн байцаалтын нууцыг задруулж байна гэсэн байсан.
-Танай сахилгын хороо түүнтэй холбоотой асуудлаар ер нь хуралдаж байсан уу?
-ТЕГ-аас ирүүлсэн гомдлын дагуу сахилгын хороо Л.Санжаасүрэнгийн асуудлыг авч хэлэлцэж байсан.
-Яг хэдийд юм бэ?
-2004 оны дундуур.
-Тэгээд нөхөр Л.Санжаасүрэнд ямар арга хэмжээ авав даа?
-Манайд хоёр л үндсэн арга хэмжээ байдаг л даа. Өмгөөлөгчийн ёс зүйг зөрчсөн байвал нэгдүгээрт сануулах арга хэмжээ авах, хоёрдугаарт өмгөөлөх эрхийг нь ха-сах саналыг засгийн газрын хууль зүй эрхэлсэн гишүүнд тавих гэсэн хоёр арга хэмжээ. Бид хэргийг авч үзээд мөрдөн байцаалтын нууцыг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр задалсан үйлдэлд нь сануулах арга хэмжээ авсан.
-Өмгөөллийн тухай хуульд өмгөөлж байгаа сэжигтэн, хоригдол, яллаг-дагч, шүүгдэгчтэй тэдгээ-рийн байгаа газарт чөлөөтэй нэвтрэн ганцаарчлан уулзах.баримт сэлтийг бэх-жүүлэх зорилгоор дуу, дүрс бичлэгийн хэрэгсэл ашиглаж болно гэж заасан байдаг юм байна. Энэ заал-тын дагуу танай өмгөөлөгч ажилласан юм биш үү?
-Хэргийн нарийн байдлыг бол яг үнэндээ би мэдэхгүй байна. Өмгөөлөгч хүн харил-цагчийнхаа эрх ашгийг зөвхөн хуулийн хүрээнд л хамгаалах ёстой гэдгийг харин хэлмээр байна.
-Л.Санжаасүрэнгийн задалсан гээд байгаа нууц гэж чухам юу юм бэ?
-Бид бол мөрдөн байцаалтын нууцыг задалсан үйлдэлд нь арга хэмжээ авсан юм шүү дээ. Улсын нууц биш мөрдөн байцаалтын нууц. Энэ алдаагаа Л.Санжаасүрэн өөрөө хүлээн зөвшөөрсөн шүү дээ. Бид сануулах л арга хэмжээ авсан. Түүнээс биш эрхийг нь хасаад байсан юм байхгүй. Дараа нь Тагнуулын ерөнхий газраас түдгэлзүүлсэн юм байна лээ.
-Өмгөөлөгчийн эрх үүр-гийн тухай та түрүүн ярьсан. Ер нь өмгөөлөгч хүн хүчин мөхөсдөж болох уу. Тэгээд арга буюу хэвлэл мэдээл-лийнхнээс дэмжлэг авах шаардлагатай тулгарч болох уу?
-Саин хуульч бараг үгүй дээ.
-Тиим үү?
-Өмгөөлөгч хүнд ганцхан дарга бий. Тэр юу гэвэл хууль. Сүүлийн үед манайхнаас нэг ийм юм ажиглагдаад байх болж, Өөрөө хуулиас гадуур үйл ажиллагаа явуулчихаад, өөрөө эрүүгийн хэрэг үйлдчихээд хэргийг улс төр рүү аваа-чиж наадаг, түүгээрээ дамжуулж хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр халхавч хийх гэж оролддог. Нийтийн сэтгэл зүйг өөрийгөө зөвтгөх тал руу эргүүлж татах гэж оролдох юм их гарах болж дээ. Энэ бол хэтэрхий арчаагүй явдал. Хэтэрхий арчаагүй явдал шүү. Саин хуульч ийм юманд биш өөртөө найддаг юм шүү дээ. Олны анхааралтай зууралдаад л байдаг хүмүүсийн цаана карьер хийх гэсэн бас нэг зорилго явж байдаг. Энэ Монгол Улсад чинь ажлаа хийгээд мэргэжлийн ёс зүйгээ өндөрт сахиад явж байдаг олон чимээгуй чадварлаг хуульч байдаг юм шүү дээ. Сенсааци хөөснөөрөе амархан нэрд гарч, том өмгөөлөгч болчихоод байна гэвэл эндүүрэл.
-Өмгөөлөгч ид харилцагч-тайгаа ихээхэн ойртдог. Түүнийхээ хэрээр тэдэндээ татагдаж байгаа нь анзаа-рагдаж байдаг. Ер нь манай өмгөөлөгчдийн сэтгэл зүйн боловсрол ямархуу төвшинд байдаг юм бол?
-Өмгөөлөгч хүн шүүгч, прокурор хоёртойгоо эн тэнцүү төвшинд ажиллах чадвартай л байх ёстой. Тэрнээс биш тэр хоёрынхоо хөлд нь чирэгдээд явж болохгүй л дээ. Прокурор бол төрийг төлөөлж яллаж байгаа юм- Төрийн хуулийг чинь гуйвуулаад хаячих юм бол төр чинь юу ч биш болно шүү дээ. Тиим учраас тэд төрийг хамгаалж байгаа юм. Харин бид иргэнийг. Монгол Улсыг нэг гурвалжин юм гээд үзвэл тэр гурвалжингийн орой нь монгол улсын хууль. Тэрэнд бүгд захирагдана. Гурвалжингийн доод шугамны хоёр өнцөг бол төр иргэн хоёр. Социализмын үед бол төр иргэнээ дарангуйлах зарчимтай үндсэн хуультай байсан байхгуй юу. Одооны хууль бол төр иргэн хоёр нэг шугаман дээр зогсч байгаа хууль. Төр иргэн хоёр тэгш эрхтэй. Иргэн хүн төрөөс дутуу эрх эдлэхгүй. Бас илүү ч эрх эдлэхгүй. Харин тэр иргэн хүнийг бид өндэр түвшинд хамгаалах ёстой. Маш өндэр түвшинд.
-Эрхййг нь хамгаалж байгаа хүндээ зарим талаар автчихаж болох талтай л харагддагюм?
-Автаж болохгүй. Ер нь өмгөөлөгч хүн сэтгэлийн элдэв хөөрлөөсөө эрт салж цэгцрэх ёстой.
-Дурлачихвал яана?
-Болохгүй, болохгүй.
-Болохгүй гэх газаргүй шүү дээ?
-Ах нь хөгшин хүн. Ийм асуултад хариулж чадахгүй.
-Прокурор гэдэг үг илүү их хатуу шинжийг агуулж байх шиг санагддаг. Харин өмгөөлөгч хүн өөрөөр буудаг. Та олон жил прокурор хийсэн хүн. Энэ хоёрын алтан дунджийг олжамьдарсан гэж бодож байна уу?
-Чадсан. Би тэр дундаж дээр зогсч чадсан. Энэ их сонин асуулт байна. Зөвлөлтийн нэг эрдэмтэн хүн хэлсэн байсан л даа. Прокурор хүн, эмч хүн хоёр адилхан сэтгэл зүйтэй улс гэж. Прокурор хүн гэмт хэрэг битгий гараасай гэж боддог бол эмч хүн өвчин зовлон битгий гараасай гэж хүсдэг гэж. Прокурор бол ариун сэтгэлтний мэргэжил гэсэн үг ч байдаг. Прокурор гэхээрээ л хатуу хахир улс байдаг гэвэл эндүүрэл болно шүү. Өмгөөлнө өмөөрнө хоёр бол бас их өер асуудлууд шүү дээ. Яахав та бидэнд үнэхээр сайхан сэтгэгдэл үлдээсэн шүү. Бидтаныгүргэлж хайрлаж хүндэтгэж явдаг шүү гэж хэлэх хүн таардаг л юм.
-Өмгөөлегчдийн эрх ихээхэн зөрчигддөг бололтой. Харилцагчаа хамгаалж чадахгүй байдалд орчихсон явдал бишгүй л гардаг?
-Би танд өмгөөлөгч хүн ямар ямар эрх эдэлдгийг нэг хэлээд өгчихье гэж санаад байна. Өмгөөлөгч хүн хууль зүйн туслалцаа хүсэгчийнхээ эрх, ашиг сонирхлыг аль ч баигууллагад төлөөлж орж болно. Өмгөөлж байгаа сэжиг-тэн, хоригдол хэн байдаг юм тэдгээрийн байгаа газарт чөлөөтэй нэвтрэн орж, ган-цаарчлан уулзаж болно. Манай шинэ хуулиар өмгөөлөгчдөд чамлашгүй том эрх олгогдсон шүү. Мөрдөн байцаалт өгөхийн өмнө тэр хүнтэйгээ ганцаарчлан уулзах эрхтэй. Ганцаарчлан уулзах. Мэн хэргийн нотлох баримттай танилцах эрхтэй. Тэндээс тэмдэглэл хийж авч болно.
-Бичлэг хийж авч болох уу?
-Бичлэг хийж авч болно гэж хуулинд байхгүй байгаа юм. Тэмдэглэл хийж авч бол болно.
-Наадах чинь яасан хоцрогдсон заалт вэ. Цаг их авна шүү дээ. Тэгэхийн оронд шууд л камераар бичиж авах хэрэгтэй ?
-Шаардлагатай бол бичиг баримтыг өөрийнхөө зардлаар хувилж авч болно гэж хуулинд заасан байгаа. Камер энэ тэр гэж хуулинд байхгүй байгаа юм л даа. Хэрэгт ач холбогдол бүхий бусад баримтыг шалгуулах, шинжээчийн дүгнэлт гаргуулах эрхтэй.
-Мэдүүлэг зааж өгч болох уу?
-Мэдүүлэг зааж өгч болохгүй. Чи битгий хэргээ хүлээ, тэг ингэ гэж зөвлөж болохгүй. Өм-гөөлөгчийн ёс зүй гэж нэг юм байдаг юм.
-Наад ярианаас тань харахад эрхййг нь хамгаалж байгаа хүнээсээ өмгөөлөгч хэтэрхий хөндий суучихаад байна ?
-Үгүй ээ, тиим биш. Хэр-гийнхээ байдал дээр бид хоёр ганцаарчилж уулзаж байгаа шүү. Ганцаарчилж . Тэнд юу ярилцаж байгааг бас мэдэх аргагуй л дээ.
-Нээрээ тиим. Ганцаарчилж уулзах гэдэг маань хуулиар олгогдож байгаа маш том боломж юм байна, тиим үү?
-Чамлах аргагүй том боломж. Манай улсын хуулинд өнөөдөр хэрэг үйлдсэн хүн өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх эрхтэй шүү дээ. Хэргээ хүлээхгүй байж болно. Тэр бүх эрх нь нээлттэй шүү дээ.
-Саяхан Завхан аймгийн харъяат Эрдэнэ-Очир гэдэг хүн хилсээр долоон жил шоронд суугаад гарч ирсэн нэг дуулиамт хэрэг босч ирлээ. Бодвол та хуульч хүний хувьд анзаарч байгаа байлгуй?
-Анзааралгүй яахав.
-Гэтэл зарим хуульчид энэ нөхөр уг нь их л но-той этгээд дээ гэх үг унагаж байгаа сонсогдох юм?
-Хуульч болгоны дотоод итгэл янз бүр шүү дээ. Сэжигт-нийг өөр өөрийнхөөрөө уншдаг гэх үү дээ.
-Та тэр дотоод итгэл мэдрэмжээсээ ярьж болохгүй юу?.
-Сонирхол алга. Намайг Ардын Их Хуралд ажиллаж байхад Отгонбаярын хэрэг гээд нэг дуулиантай хэрэг босч ирж байсан. Тэр хэргийн холбогдогчид өргөдлийг бол ёстой нэг асгаж байсан. Тэр Эрдэнэ-Очир нэг ярилцлагадаа хэлсэн байсан хичнээн зуун өргөдөл өгсөн гэв ээ. Олон зуун өргөдөл шидсэнээрээ хэргээс сугарчихдаг юм биш л дээ. Гэхдээ хийгээгүй хүнд бас нэг юм байгаад байдаг байхгуй юу.
-Өмгөөлөх үйл ажиллагаа явуулсныхаа төлөө ял шийтгэл хүлээж байсан тохиолдол Монголд огт гарч байгаагүй гэж үнэн үү?
-Үнэн байх.
-Л.Санжаасүрэн анхных нь болж байгаа юм уу?
-Л.Санжаасүрэнг өмгөөлөх үйл ажиллагаа явуулсных нь төлөө шийтгээгүй юм шүү дээ. Би танд олон хэллээ дээ.
-Таны телевизээр өгсөн ярилцлагыг үзсэн хүмүүс Өө Санжаасүрэнгийн асуудлыг өмгөөлөгчдийн холбоо нь ерөөсөө авч хэлэлцэхгүй байгаа юм байна шүү дээ.Сахилгын хорооны дарга нь ёстой үл тоож байна гэж байсан?
-Яалаа гэж үл тоохов. Энэ асуудал бидний анхаарлын төвд байгаа.
-Монголын хууль зүйн ертөнцөд та яг хэдэн жил ажиллаж байна вэ?
-Би 1964 онд төгссөн. Яг 40 жил ажиллаж байна даа.
-Өөрийн тань хэвлэлд өгсөн нэг ярилцлагыг уншиж байсан юм байна. Зоригийг алагдсаны дараа хэргийн газрынузлэгийгхуульзөрчиж хийсэн гэж та мэдэгдсэн байсан?
-Би одоо ч тэгж үздэг. Энэ бол онц ноцтой хэрэг. Яагаад гэвэл гэртээ арав гаруй удаа хутгалагдаад нас барсан. Хэргийн газрын үзлэгт тодорхой цөөхөн хүн орос ёстой байдаг юм шүү дээ. Нэгдүгээрт мөрдөн байцаагч очно. Хоёрдугаарт прокурор очно.
-Гуравдугаарт ?
-Гуравдугаарт криминалис-тикийн шинжээч очно. Ийм л хүмүүс очих ёстой. Тэгээд нохойн төлөөлөгч нэмэгдвэл дөрөв тавхан хүн л очих ёстой. Гэтэл дал наян хүн яваад орчихсоны дараа үзлэг хийнэ гэж очсон явдпыг би хууль зөрчсөн гэж үздэг.
-Энэ хэрэг бол манай хуульчдын хувьд бараг шудний өвчин болсон хэрэг. Хуульч болгон л боддог байж?
-Ер нь бол авгай нөхвр хоёр байж байгаад нэг нь алагдчихсан тохиолдолд үлд-сэнийг нь тэр дор нь тусгаар-лан хорьж байгаад хэргийг шалгаж байснаас өөрөөр шийдвэрлэж байсантай би хувьдаа таарч байгаагүй. Монголд өмнө нь гэр бүлийн хоёр хүн байж байгаад нэг нь алагдсан хэрэг өчнөөн гарч байсан шүү дээ. Миний таньдаг улсуудад ч тохиолдож л байсан. Шууд л аваачаад хорьчихож байсан шүү дээ. Гэтэл энэ тохиолдолд боло-хоор Булганыг таван сарын дараа л хорио биз дээ. Би бол шууд л хорих ёстой байсан гэж үздэг. Гэхдээ үүнийг бичээд хэрэггүй биз дээ. ёс жудгийг бодож болно. Гэхдээ оршуулах ёслолын дараа ч юм уу, бур байг гэхэд тав хоногийн дараа хорьж болох байсан шүү дээ. Таван минутын дараа ч хорьж болох байсан. Ер нь танхай балмадаар үйлдэгдсэн хэрэг бараг амьд гэрч үлдээдэггүй юм ш дээ. Нялх хүүхдийг нь ч орхидоггүй биз дээ. Энэ хэргийг бол би илрэх хэрэг л гэж боддог. Харин энэ хэрэг дээр хохирогчдын тал өмгөөлөгч аваад ажиллаж болдоггүй юм
болов уу гэж би бодож суудаг юм. Талийгаач С.Зоригийн ах С.Баяр нь ч юм уу, эсвэл С.Оюун өмгөөлөгч аваад ажиллаад нэг үзээсэй.
-Энэ хэрэг дээр чинь улс-төрчид л тоглоод харагдаад байснаас хуульчид ажиллаад байгаа нь нэг их үзэгддэггүй шүүдээ?
-Хуульчид ажиллаж л байгаа л даа. Ажиллалгүй яахав. Ер нь бол хуульчид нэг их ил гарч ирээд харагдаад байх ёстой улс бас биш шүү дээ. Одоо ч тайзан дээр л шоудаад байдаг хуульчид олширч дээ. Ер нь бол ах нь чимээгүй, жин-тэй, суурьлаг чадалтай хуульчдыг л хүндэтгэдэг. Тэр хоосон чалчдаг улсуудад жаа-хан таагүй. Хөнгөмсөг хуульчид олноороо төрж гараад байна. Энэ их буруу үзэгдэл юм. Таны хзлж байгаа үнэн л дээ. Хэргийн талаар үндсэндээ улстөрчид л яриад байгаагаас биш хуульчид гарч ирээд хэрэг тэгж байна, ингэж байна гэж дуугараагүй байна.
-Ер нь бол эруүгийн нөхцөл байдал өмнөх үеийнхээс үнэхээр их өөрчлөгдсөн
ҮҮ?
-Өөрчлөгдсөн. Энэ архи-далт чинь гаарлаа шүу дээ. 15 жилийн өмнө траншейнд орсон хүүхэд одоо хорь гарчихсан гэмт хэрэгтнүүд болоод гараад ирчихсэн. Тэд жинхэнэ юу ч хийхээс буцахгүй улс болж мэргэжээд гараад ирлээ. Ерөнхий сайд ядууралтай дайн зарлана гэж хэлсэн. Бас архидалттай дайн зарлах хэрэгтэй гэж би бодож байна. Яг энэ маягаар явах юм бол Монгол орон өнөөдөр аюулд учирна. Жишээлбэл Хөвсгөл аймагт гурван мянган хүнтэй Их-Уул гэж сум байдаг юм. Тэнд гэхэд архины хоёр хувийн үйлдвэр байна гэж би сонслоо. Тэгээд энэ баар маар чинь багийн төв дээр хүртэл байж байна шүү дээ. Булганы Хутаг-Өндөрт Уньт гэж нэг баг байна. Тэр Уньтад гэхэд хоёр гурван баар байгаа юм даа.
-Тэгээд баарыг цөмийг нь хаах ёстой юу?
-Би бол хумих ёстой л гэж бодож байгаа.
-Хоёр биш нэг баартай болгох гэж үү?
-Багийн төв дээр баараар ч яадаг юм.
-Багийн төв дээр ч гэсэн залуус амьдарч байгаа. Тэднийг хотод биш хөдөө төрснөөс нь болоод гадуур-хах хэрэг үү. Залуу нас еөрөе хот хөдөө хаа ч байсан залуу л нас шүү дээ?
-Хөдөөний залууст мөнгө байдаг гэж та бодож байна уу. Тэд чинь хонио өгөөд л оронд нь архи аөч байна шүү дээ. Би 15 дугаар хороололд амьдар-даг. Манай гэрийн яг хажууханд нэг баар байдаг юм. Хааяа шагайгаад харахаар дандаа хар нялхаараа охидууд сууж байх юм байх чинь лээ. Дандаа арван хэдтэй хүүхдүүд шүү. Ардчилсан нийгмийн мэн чанар чинь тэр хязгааргүй их эмх замбараагүй эрх чөлөөн-дөө байдаг юм биш ээ. Хуулийг ёстой хууль шиг үзэж, шүтэж байдагтаа байдаг юм. Манайд бол хууль үйлдвэрлээд гаргаад л байна. Хэрэгжилт ерөөсөө байхгүй. Хэн хэрэгжүүлэх юм бэ гэх байх. Манайхан ганцхан цагдаа л энийг хэрэгжүүлэх ёстой гэсэн ойлголттой. Энийг чинь гүйцэтгэх засаглал хэрэгжүүлэх ёстой юм ш дээ.
-Баярлалаа, цаг зав гаргаж илэн далангуй ярилцсанд. Одоо харин суүлчийн асуул-тыгтандүлдээе?
-Хүний эрхийг хөхиүлэн дээдэлдэг улс оронд өмгөө-лөгчдийн нийгмийн асуудлыг онцгойлон авч үзэх ёстой юм шүү. Манай улс өмгөөлөгчдө-дөө нэг сайхан ордон бариад өгчихгүй юм байх даа. Монголын өмгөөлөгчдийн ордон гээд. Манай өмгөөлөгчид гу-дамжинд л хэдэн үеийг өнгөрөөж байна.
-Нэг хэсгийнх нь амьдрал тасарчихсан юм биш үү. Өндэр өртөгтэй, том хэргүүд дээр ордог. Өөр жижиг сажиг хэргийг тоож шиншлэхгүй тиим өмгөөлөгчид олон шүү дээ?
-Магадгүй. Гэхдээ нэг ч төгрөгийн өртөг авахгүй хийд-гээ хийгээд явж байгаа өмгөөлөгчид бас байгаа. Өгөх юм байхгүй улсаас чинь юу авах юм бэ. Та надад өгөх юм байхгүй бол би хэргийг чинь өм-гөөлөхгүй ээ гэж хэлэх эрх өмгөөлөгч хүнд байхгүй шүү дээ. Хэсэг сайн өмгөөлөгчид байгаа юу гэвэл байгаа. Сайн өмгөөлөгч сайхан амьдрах эрхтэй шүү дээ. Харин өмгөөлөгч хүн шударга байх ёстой.
-Саяхан надтай хэдэн хүн иржуулзсан юм. Их мөнгений маргаан юм байна л даа.Тэд өмгөөлөгч, хуулийн зевлех хоёртоо гомдчихож. Хамгийн их итгэж найдсан тэр нөхдүүд нь эсрэг талынхантай бас хамтраад ажиллачихсан байж лдээ?
-Маргалдагч хоёр талтай хоёулантай нь уу.
-Тиим. Энэ чинь юу болж байгаа хэрэг вэ. Та ямар нэгэн юм хэлэхгуй юу. Танай сахилгын хороо чинь ийм л этгээдүүдийг авч хэлэлцэж байх ёстой биз дээ?
-Энэ бол маш хариуцлага-гүй, туйлын ёс суртахуунгүй явдал. Манайд мэргэжлийн ёс зүйгээ айхтар зөрчсөн ганц нэг өмгөөлөгч гарч ирж байгаа. Бид арга хэмжээ авсан. Нэрийг нь хэлээд яахав дээ.
-Тиим олигтүй юмнуудыг бол шууд хөөж явуулах ёстой биз дээ?
-Шууд өмгөөлөгчдийн эг-нээнээс зайлуулах ёстой.
(өдрийн сонин 2004.11.20 287)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Тайзан дээр амьдрах дуртай хөнгөмсөг хуулчид олширчээ…

-Тэгье.
-Өмгөөлөгч Л.Санжаасүрэнг Д.Энхбатыг өмгөөлөх явцдаа төрийн нууцад хамаарах мэдээ баримтыг дэлгэсэн гэж үзжээ. Улсын нууц задруулсан гэж үзэх үндэслэл байгаа юм уу?жил Монголын өмгөөлөгчдийн холбооны сахилгын хороонд өмгөөлөгч Л.Санжаасүрэнтэй холбоотой асуудлаар бичиг ирж байсан.
-Хаанаас?
-Тагнуулын ерөнхий газраас.
-Бичиг гэдгээ жаахан тодруулахгүй юу. Гомдол юм уу, юу юм?
-Албан бичиг. Улсын нууцтай холбоотой баримтуудыг танай өмгөөлөгч хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр тарааж байна. Мөн мөрдөн байцаалтын нууцыг задруулж байна гэсэн байсан.
-Танай сахилгын хороо түүнтэй холбоотой асуудлаар ер нь хуралдаж байсан уу?
-ТЕГ-аас ирүүлсэн гомдлын дагуу сахилгын хороо Л.Санжаасүрэнгийн асуудлыг авч хэлэлцэж байсан.
-Яг хэдийд юм бэ?
-2004 оны дундуур.
-Тэгээд нөхөр Л.Санжаасүрэнд ямар арга хэмжээ авав даа?
-Манайд хоёр л үндсэн арга хэмжээ байдаг л даа. Өмгөөлөгчийн ёс зүйг зөрчсөн байвал нэгдүгээрт сануулах арга хэмжээ авах, хоёрдугаарт өмгөөлөх эрхийг нь ха-сах саналыг засгийн газрын хууль зүй эрхэлсэн гишүүнд тавих гэсэн хоёр арга хэмжээ. Бид хэргийг авч үзээд мөрдөн байцаалтын нууцыг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр задалсан үйлдэлд нь сануулах арга хэмжээ авсан.
-Өмгөөллийн тухай хуульд өмгөөлж байгаа сэжигтэн, хоригдол, яллаг-дагч, шүүгдэгчтэй тэдгээ-рийн байгаа газарт чөлөөтэй нэвтрэн ганцаарчлан уулзах.баримт сэлтийг бэх-жүүлэх зорилгоор дуу, дүрс бичлэгийн хэрэгсэл ашиглаж болно гэж заасан байдаг юм байна. Энэ заал-тын дагуу танай өмгөөлөгч ажилласан юм биш үү?
-Хэргийн нарийн байдлыг бол яг үнэндээ би мэдэхгүй байна. Өмгөөлөгч хүн харил-цагчийнхаа эрх ашгийг зөвхөн хуулийн хүрээнд л хамгаалах ёстой гэдгийг харин хэлмээр байна.
-Л.Санжаасүрэнгийн задалсан гээд байгаа нууц гэж чухам юу юм бэ?
-Бид бол мөрдөн байцаалтын нууцыг задалсан үйлдэлд нь арга хэмжээ авсан юм шүү дээ. Улсын нууц биш мөрдөн байцаалтын нууц. Энэ алдаагаа Л.Санжаасүрэн өөрөө хүлээн зөвшөөрсөн шүү дээ. Бид сануулах л арга хэмжээ авсан. Түүнээс биш эрхийг нь хасаад байсан юм байхгүй. Дараа нь Тагнуулын ерөнхий газраас түдгэлзүүлсэн юм байна лээ.
-Өмгөөлөгчийн эрх үүр-гийн тухай та түрүүн ярьсан. Ер нь өмгөөлөгч хүн хүчин мөхөсдөж болох уу. Тэгээд арга буюу хэвлэл мэдээл-лийнхнээс дэмжлэг авах шаардлагатай тулгарч болох уу?
-Саин хуульч бараг үгүй дээ.
-Тиим үү?
-Өмгөөлөгч хүнд ганцхан дарга бий. Тэр юу гэвэл хууль. Сүүлийн үед манайхнаас нэг ийм юм ажиглагдаад байх болж, Өөрөө хуулиас гадуур үйл ажиллагаа явуулчихаад, өөрөө эрүүгийн хэрэг үйлдчихээд хэргийг улс төр рүү аваа-чиж наадаг, түүгээрээ дамжуулж хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээр халхавч хийх гэж оролддог. Нийтийн сэтгэл зүйг өөрийгөө зөвтгөх тал руу эргүүлж татах гэж оролдох юм их гарах болж дээ. Энэ бол хэтэрхий арчаагүй явдал. Хэтэрхий арчаагүй явдал шүү. Саин хуульч ийм юманд биш өөртөө найддаг юм шүү дээ. Олны анхааралтай зууралдаад л байдаг хүмүүсийн цаана карьер хийх гэсэн бас нэг зорилго явж байдаг. Энэ Монгол Улсад чинь ажлаа хийгээд мэргэжлийн ёс зүйгээ өндөрт сахиад явж байдаг олон чимээгуй чадварлаг хуульч байдаг юм шүү дээ. Сенсааци хөөснөөрөе амархан нэрд гарч, том өмгөөлөгч болчихоод байна гэвэл эндүүрэл.
-Өмгөөлөгч ид харилцагч-тайгаа ихээхэн ойртдог. Түүнийхээ хэрээр тэдэндээ татагдаж байгаа нь анзаа-рагдаж байдаг. Ер нь манай өмгөөлөгчдийн сэтгэл зүйн боловсрол ямархуу төвшинд байдаг юм бол?
-Өмгөөлөгч хүн шүүгч, прокурор хоёртойгоо эн тэнцүү төвшинд ажиллах чадвартай л байх ёстой. Тэрнээс биш тэр хоёрынхоо хөлд нь чирэгдээд явж болохгүй л дээ. Прокурор бол төрийг төлөөлж яллаж байгаа юм- Төрийн хуулийг чинь гуйвуулаад хаячих юм бол төр чинь юу ч биш болно шүү дээ. Тиим учраас тэд төрийг хамгаалж байгаа юм. Харин бид иргэнийг. Монгол Улсыг нэг гурвалжин юм гээд үзвэл тэр гурвалжингийн орой нь монгол улсын хууль. Тэрэнд бүгд захирагдана. Гурвалжингийн доод шугамны хоёр өнцөг бол төр иргэн хоёр. Социализмын үед бол төр иргэнээ дарангуйлах зарчимтай үндсэн хуультай байсан байхгуй юу. Одооны хууль бол төр иргэн хоёр нэг шугаман дээр зогсч байгаа хууль. Төр иргэн хоёр тэгш эрхтэй. Иргэн хүн төрөөс дутуу эрх эдлэхгүй. Бас илүү ч эрх эдлэхгүй. Харин тэр иргэн хүнийг бид өндэр түвшинд хамгаалах ёстой. Маш өндэр түвшинд.
-Эрхййг нь хамгаалж байгаа хүндээ зарим талаар автчихаж болох талтай л харагддагюм?
-Автаж болохгүй. Ер нь өмгөөлөгч хүн сэтгэлийн элдэв хөөрлөөсөө эрт салж цэгцрэх ёстой.
-Дурлачихвал яана?
-Болохгүй, болохгүй.
-Болохгүй гэх газаргүй шүү дээ?
-Ах нь хөгшин хүн. Ийм асуултад хариулж чадахгүй.
-Прокурор гэдэг үг илүү их хатуу шинжийг агуулж байх шиг санагддаг. Харин өмгөөлөгч хүн өөрөөр буудаг. Та олон жил прокурор хийсэн хүн. Энэ хоёрын алтан дунджийг олжамьдарсан гэж бодож байна уу?
-Чадсан. Би тэр дундаж дээр зогсч чадсан. Энэ их сонин асуулт байна. Зөвлөлтийн нэг эрдэмтэн хүн хэлсэн байсан л даа. Прокурор хүн, эмч хүн хоёр адилхан сэтгэл зүйтэй улс гэж. Прокурор хүн гэмт хэрэг битгий гараасай гэж боддог бол эмч хүн өвчин зовлон битгий гараасай гэж хүсдэг гэж. Прокурор бол ариун сэтгэлтний мэргэжил гэсэн үг ч байдаг. Прокурор гэхээрээ л хатуу хахир улс байдаг гэвэл эндүүрэл болно шүү. Өмгөөлнө өмөөрнө хоёр бол бас их өер асуудлууд шүү дээ. Яахав та бидэнд үнэхээр сайхан сэтгэгдэл үлдээсэн шүү. Бидтаныгүргэлж хайрлаж хүндэтгэж явдаг шүү гэж хэлэх хүн таардаг л юм.
-Өмгөөлегчдийн эрх ихээхэн зөрчигддөг бололтой. Харилцагчаа хамгаалж чадахгүй байдалд орчихсон явдал бишгүй л гардаг?
-Би танд өмгөөлөгч хүн ямар ямар эрх эдэлдгийг нэг хэлээд өгчихье гэж санаад байна. Өмгөөлөгч хүн хууль зүйн туслалцаа хүсэгчийнхээ эрх, ашиг сонирхлыг аль ч баигууллагад төлөөлж орж болно. Өмгөөлж байгаа сэжиг-тэн, хоригдол хэн байдаг юм тэдгээрийн байгаа газарт чөлөөтэй нэвтрэн орж, ган-цаарчлан уулзаж болно. Манай шинэ хуулиар өмгөөлөгчдөд чамлашгүй том эрх олгогдсон шүү. Мөрдөн байцаалт өгөхийн өмнө тэр хүнтэйгээ ганцаарчлан уулзах эрхтэй. Ганцаарчлан уулзах. Мэн хэргийн нотлох баримттай танилцах эрхтэй. Тэндээс тэмдэглэл хийж авч болно.
-Бичлэг хийж авч болох уу?
-Бичлэг хийж авч болно гэж хуулинд байхгүй байгаа юм. Тэмдэглэл хийж авч бол болно.
-Наадах чинь яасан хоцрогдсон заалт вэ. Цаг их авна шүү дээ. Тэгэхийн оронд шууд л камераар бичиж авах хэрэгтэй ?
-Шаардлагатай бол бичиг баримтыг өөрийнхөө зардлаар хувилж авч болно гэж хуулинд заасан байгаа. Камер энэ тэр гэж хуулинд байхгүй байгаа юм л даа. Хэрэгт ач холбогдол бүхий бусад баримтыг шалгуулах, шинжээчийн дүгнэлт гаргуулах эрхтэй.
-Мэдүүлэг зааж өгч болох уу?
-Мэдүүлэг зааж өгч болохгүй. Чи битгий хэргээ хүлээ, тэг ингэ гэж зөвлөж болохгүй. Өм-гөөлөгчийн ёс зүй гэж нэг юм байдаг юм.
-Наад ярианаас тань харахад эрхййг нь хамгаалж байгаа хүнээсээ өмгөөлөгч хэтэрхий хөндий суучихаад байна ?
-Үгүй ээ, тиим биш. Хэр-гийнхээ байдал дээр бид хоёр ганцаарчилж уулзаж байгаа шүү. Ганцаарчилж . Тэнд юу ярилцаж байгааг бас мэдэх аргагуй л дээ.
-Нээрээ тиим. Ганцаарчилж уулзах гэдэг маань хуулиар олгогдож байгаа маш том боломж юм байна, тиим үү?
-Чамлах аргагүй том боломж. Манай улсын хуулинд өнөөдөр хэрэг үйлдсэн хүн өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг өгөхгүй байх эрхтэй шүү дээ. Хэргээ хүлээхгүй байж болно. Тэр бүх эрх нь нээлттэй шүү дээ.
-Саяхан Завхан аймгийн харъяат Эрдэнэ-Очир гэдэг хүн хилсээр долоон жил шоронд суугаад гарч ирсэн нэг дуулиамт хэрэг босч ирлээ. Бодвол та хуульч хүний хувьд анзаарч байгаа байлгуй?
-Анзааралгүй яахав.
-Гэтэл зарим хуульчид энэ нөхөр уг нь их л но-той этгээд дээ гэх үг унагаж байгаа сонсогдох юм?
-Хуульч болгоны дотоод итгэл янз бүр шүү дээ. Сэжигт-нийг өөр өөрийнхөөрөө уншдаг гэх үү дээ.
-Та тэр дотоод итгэл мэдрэмжээсээ ярьж болохгүй юу?.
-Сонирхол алга. Намайг Ардын Их Хуралд ажиллаж байхад Отгонбаярын хэрэг гээд нэг дуулиантай хэрэг босч ирж байсан. Тэр хэргийн холбогдогчид өргөдлийг бол ёстой нэг асгаж байсан. Тэр Эрдэнэ-Очир нэг ярилцлагадаа хэлсэн байсан хичнээн зуун өргөдөл өгсөн гэв ээ. Олон зуун өргөдөл шидсэнээрээ хэргээс сугарчихдаг юм биш л дээ. Гэхдээ хийгээгүй хүнд бас нэг юм байгаад байдаг байхгуй юу.
-Өмгөөлөх үйл ажиллагаа явуулсныхаа төлөө ял шийтгэл хүлээж байсан тохиолдол Монголд огт гарч байгаагүй гэж үнэн үү?
-Үнэн байх.
-Л.Санжаасүрэн анхных нь болж байгаа юм уу?
-Л.Санжаасүрэнг өмгөөлөх үйл ажиллагаа явуулсных нь төлөө шийтгээгүй юм шүү дээ. Би танд олон хэллээ дээ.
-Таны телевизээр өгсөн ярилцлагыг үзсэн хүмүүс Өө Санжаасүрэнгийн асуудлыг өмгөөлөгчдийн холбоо нь ерөөсөө авч хэлэлцэхгүй байгаа юм байна шүү дээ.Сахилгын хорооны дарга нь ёстой үл тоож байна гэж байсан?
-Яалаа гэж үл тоохов. Энэ асуудал бидний анхаарлын төвд байгаа.
-Монголын хууль зүйн ертөнцөд та яг хэдэн жил ажиллаж байна вэ?
-Би 1964 онд төгссөн. Яг 40 жил ажиллаж байна даа.
-Өөрийн тань хэвлэлд өгсөн нэг ярилцлагыг уншиж байсан юм байна. Зоригийг алагдсаны дараа хэргийн газрынузлэгийгхуульзөрчиж хийсэн гэж та мэдэгдсэн байсан?
-Би одоо ч тэгж үздэг. Энэ бол онц ноцтой хэрэг. Яагаад гэвэл гэртээ арав гаруй удаа хутгалагдаад нас барсан. Хэргийн газрын үзлэгт тодорхой цөөхөн хүн орос ёстой байдаг юм шүү дээ. Нэгдүгээрт мөрдөн байцаагч очно. Хоёрдугаарт прокурор очно.
-Гуравдугаарт ?
-Гуравдугаарт криминалис-тикийн шинжээч очно. Ийм л хүмүүс очих ёстой. Тэгээд нохойн төлөөлөгч нэмэгдвэл дөрөв тавхан хүн л очих ёстой. Гэтэл дал наян хүн яваад орчихсоны дараа үзлэг хийнэ гэж очсон явдпыг би хууль зөрчсөн гэж үздэг.
-Энэ хэрэг бол манай хуульчдын хувьд бараг шудний өвчин болсон хэрэг. Хуульч болгон л боддог байж?
-Ер нь бол авгай нөхвр хоёр байж байгаад нэг нь алагдчихсан тохиолдолд үлд-сэнийг нь тэр дор нь тусгаар-лан хорьж байгаад хэргийг шалгаж байснаас өөрөөр шийдвэрлэж байсантай би хувьдаа таарч байгаагүй. Монголд өмнө нь гэр бүлийн хоёр хүн байж байгаад нэг нь алагдсан хэрэг өчнөөн гарч байсан шүү дээ. Миний таньдаг улсуудад ч тохиолдож л байсан. Шууд л аваачаад хорьчихож байсан шүү дээ. Гэтэл энэ тохиолдолд боло-хоор Булганыг таван сарын дараа л хорио биз дээ. Би бол шууд л хорих ёстой байсан гэж үздэг. Гэхдээ үүнийг бичээд хэрэггүй биз дээ. ёс жудгийг бодож болно. Гэхдээ оршуулах ёслолын дараа ч юм уу, бур байг гэхэд тав хоногийн дараа хорьж болох байсан шүү дээ. Таван минутын дараа ч хорьж болох байсан. Ер нь танхай балмадаар үйлдэгдсэн хэрэг бараг амьд гэрч үлдээдэггүй юм ш дээ. Нялх хүүхдийг нь ч орхидоггүй биз дээ. Энэ хэргийг бол би илрэх хэрэг л гэж боддог. Харин энэ хэрэг дээр хохирогчдын тал өмгөөлөгч аваад ажиллаж болдоггүй юм
болов уу гэж би бодож суудаг юм. Талийгаач С.Зоригийн ах С.Баяр нь ч юм уу, эсвэл С.Оюун өмгөөлөгч аваад ажиллаад нэг үзээсэй.
-Энэ хэрэг дээр чинь улс-төрчид л тоглоод харагдаад байснаас хуульчид ажиллаад байгаа нь нэг их үзэгддэггүй шүүдээ?
-Хуульчид ажиллаж л байгаа л даа. Ажиллалгүй яахав. Ер нь бол хуульчид нэг их ил гарч ирээд харагдаад байх ёстой улс бас биш шүү дээ. Одоо ч тайзан дээр л шоудаад байдаг хуульчид олширч дээ. Ер нь бол ах нь чимээгүй, жин-тэй, суурьлаг чадалтай хуульчдыг л хүндэтгэдэг. Тэр хоосон чалчдаг улсуудад жаа-хан таагүй. Хөнгөмсөг хуульчид олноороо төрж гараад байна. Энэ их буруу үзэгдэл юм. Таны хзлж байгаа үнэн л дээ. Хэргийн талаар үндсэндээ улстөрчид л яриад байгаагаас биш хуульчид гарч ирээд хэрэг тэгж байна, ингэж байна гэж дуугараагүй байна.
-Ер нь бол эруүгийн нөхцөл байдал өмнөх үеийнхээс үнэхээр их өөрчлөгдсөн
ҮҮ?
-Өөрчлөгдсөн. Энэ архи-далт чинь гаарлаа шүу дээ. 15 жилийн өмнө траншейнд орсон хүүхэд одоо хорь гарчихсан гэмт хэрэгтнүүд болоод гараад ирчихсэн. Тэд жинхэнэ юу ч хийхээс буцахгүй улс болж мэргэжээд гараад ирлээ. Ерөнхий сайд ядууралтай дайн зарлана гэж хэлсэн. Бас архидалттай дайн зарлах хэрэгтэй гэж би бодож байна. Яг энэ маягаар явах юм бол Монгол орон өнөөдөр аюулд учирна. Жишээлбэл Хөвсгөл аймагт гурван мянган хүнтэй Их-Уул гэж сум байдаг юм. Тэнд гэхэд архины хоёр хувийн үйлдвэр байна гэж би сонслоо. Тэгээд энэ баар маар чинь багийн төв дээр хүртэл байж байна шүү дээ. Булганы Хутаг-Өндөрт Уньт гэж нэг баг байна. Тэр Уньтад гэхэд хоёр гурван баар байгаа юм даа.
-Тэгээд баарыг цөмийг нь хаах ёстой юу?
-Би бол хумих ёстой л гэж бодож байгаа.
-Хоёр биш нэг баартай болгох гэж үү?
-Багийн төв дээр баараар ч яадаг юм.
-Багийн төв дээр ч гэсэн залуус амьдарч байгаа. Тэднийг хотод биш хөдөө төрснөөс нь болоод гадуур-хах хэрэг үү. Залуу нас еөрөе хот хөдөө хаа ч байсан залуу л нас шүү дээ?
-Хөдөөний залууст мөнгө байдаг гэж та бодож байна уу. Тэд чинь хонио өгөөд л оронд нь архи аөч байна шүү дээ. Би 15 дугаар хороололд амьдар-даг. Манай гэрийн яг хажууханд нэг баар байдаг юм. Хааяа шагайгаад харахаар дандаа хар нялхаараа охидууд сууж байх юм байх чинь лээ. Дандаа арван хэдтэй хүүхдүүд шүү. Ардчилсан нийгмийн мэн чанар чинь тэр хязгааргүй их эмх замбараагүй эрх чөлөөн-дөө байдаг юм биш ээ. Хуулийг ёстой хууль шиг үзэж, шүтэж байдагтаа байдаг юм. Манайд бол хууль үйлдвэрлээд гаргаад л байна. Хэрэгжилт ерөөсөө байхгүй. Хэн хэрэгжүүлэх юм бэ гэх байх. Манайхан ганцхан цагдаа л энийг хэрэгжүүлэх ёстой гэсэн ойлголттой. Энийг чинь гүйцэтгэх засаглал хэрэгжүүлэх ёстой юм ш дээ.
-Баярлалаа, цаг зав гаргаж илэн далангуй ярилцсанд. Одоо харин суүлчийн асуул-тыгтандүлдээе?
-Хүний эрхийг хөхиүлэн дээдэлдэг улс оронд өмгөө-лөгчдийн нийгмийн асуудлыг онцгойлон авч үзэх ёстой юм шүү. Манай улс өмгөөлөгчдө-дөө нэг сайхан ордон бариад өгчихгүй юм байх даа. Монголын өмгөөлөгчдийн ордон гээд. Манай өмгөөлөгчид гу-дамжинд л хэдэн үеийг өнгөрөөж байна.
-Нэг хэсгийнх нь амьдрал тасарчихсан юм биш үү. Өндэр өртөгтэй, том хэргүүд дээр ордог. Өөр жижиг сажиг хэргийг тоож шиншлэхгүй тиим өмгөөлөгчид олон шүү дээ?
-Магадгүй. Гэхдээ нэг ч төгрөгийн өртөг авахгүй хийд-гээ хийгээд явж байгаа өмгөөлөгчид бас байгаа. Өгөх юм байхгүй улсаас чинь юу авах юм бэ. Та надад өгөх юм байхгүй бол би хэргийг чинь өм-гөөлөхгүй ээ гэж хэлэх эрх өмгөөлөгч хүнд байхгүй шүү дээ. Хэсэг сайн өмгөөлөгчид байгаа юу гэвэл байгаа. Сайн өмгөөлөгч сайхан амьдрах эрхтэй шүү дээ. Харин өмгөөлөгч хүн шударга байх ёстой.
-Саяхан надтай хэдэн хүн иржуулзсан юм. Их мөнгений маргаан юм байна л даа.Тэд өмгөөлөгч, хуулийн зевлех хоёртоо гомдчихож. Хамгийн их итгэж найдсан тэр нөхдүүд нь эсрэг талынхантай бас хамтраад ажиллачихсан байж лдээ?
-Маргалдагч хоёр талтай хоёулантай нь уу.
-Тиим. Энэ чинь юу болж байгаа хэрэг вэ. Та ямар нэгэн юм хэлэхгуй юу. Танай сахилгын хороо чинь ийм л этгээдүүдийг авч хэлэлцэж байх ёстой биз дээ?
-Энэ бол маш хариуцлага-гүй, туйлын ёс суртахуунгүй явдал. Манайд мэргэжлийн ёс зүйгээ айхтар зөрчсөн ганц нэг өмгөөлөгч гарч ирж байгаа. Бид арга хэмжээ авсан. Нэрийг нь хэлээд яахав дээ.
-Тиим олигтүй юмнуудыг бол шууд хөөж явуулах ёстой биз дээ?
-Шууд өмгөөлөгчдийн эг-нээнээс зайлуулах ёстой.
(өдрийн сонин 2004.11.20 287)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments
Back to top button