Эхнээсээ эвсэл байгуулагдахдаа л адармаатай замыг туулсан. Хэдийгээр талархагчид олон байсан ч эвслийг эсэргүүцэгчид ч байсан. Тэр эсэргүүцэж байсан хүмүүсийн тоонд одоо эвсэлд жигтэйхэн хайртай болчихсон С. Оюун, Р. Гончигдорж болон түүний төрийн алба горьдогсдын бага болох Алтан гадас-ынхан байсныг нийгэм мартаагүй байгаа.
Гэсэн ч эвсэл сонгуулиар бодиттой өндөр амжилт үзүүлж,эвсэл байгуулах нь нийгмийн захиалга байсныг баталж өгсөн гэж үзэж болно.Эвслийг анх санаачилж байгуулалцсан хүмүүс эвсэл өөрөө нэгдсэн бодлогын төлөө, зарчмын төлөө, нийгмийг өөрчлөхийн төлөө, бодит үйл хэргийн төлөө, ардчиллын үнэт зүйлсыг төлөвшүүлэхийн төлөө, иргэний нийгмийг хөгжүүлэхийн төлөө, улс орны нийтлэг ашиг сонирхлыг зарчим болгож ажиллахын төлөө, сөрөг хүчнүүдийг төвлөрүүлж эвсэл байгуулж байгаагаа мэдэгдсэн.Харамсалтай нь хэсэг бүлэг хүмүүсийн эрх мэдэл, хувийн, явцуу ашиг сонирхлоос болж эвсэл задарлаа. Цаг хугацаа улс төрчдийг шүүж байна, хэн нь хэн бэ гэдгийг олон түмэнд улам ил тод харуулж өглөө. Хэн нь албан тушаал,эрх мэдэл хувийн эрх ашгийн төлөө явж байсан байна, хэн нь улс нийгмийн төлөө, ардчиллын төлөвшлийн төлөө ,зарчмын төлөө ,олон түмнийхээ аж амьдралыг дээшлүүлэхийн төлөө, нийгмийг өөрчлөхийн төлөө, нээлттэй нийгмийн төлөө, ядуурал, ажилгүйдэл, хээл хахуулийн арилгахын төлөө явж байгаа вэ гэдэг нь олон түмэнд илэрхий болж байна. Эвсэл задрах мотив нь юунаас болов гэхээр АН-д байгаа сонирхлын бүлэглэлүүдийн зөрчлөөс үүдэлтэй. Дотроо хоёр хэсэгт хуваагдсан. Нэг хэсэг нь Эх орон Ардчилал эвслийг эрх мэдэл, хуйвалдаан албан тушаалын наймааны хэрэгсэл болгогчид, нөгөө хэсэг нь хяналттай төр бий болгохын төлөө, тэнцвэртэй парламентын төлөө, нийгэмд хандсан цоо шинэ макро улс төрийн түвшний бодлогыг санаачилж, улс төрийн институцуудын бүх түвшинд дангаараа ноёрхож байсан МАХН-тай УИХ-ын сонгуулийн хүч тэнцвэргүй тулаанд орж амжилтыг бий болгогчид юм. Харин хуйвалдагчид зөвшилцөл нэрийн дор эвслийн нэрээр олонхиороо түрүү барьж МАХН-тай албан тушаалын наймаа хийж бүх эрх мэдлийг МАХН-тай 5050-р хувааж авцгаасан. Тэд бол Гончигдорж тэргүүтэй Алтан гадас-ынхан, Элбэгдорж, Да.Ганболдын фракцынхан+ИЗН-ны С.Оюун түүний тойрон хүрээлдэг бялдуучид юм. Yүнд нь М.Энхсайхан, Л. Гүндалай нар тэвчээртэй хандсан. Эд нар арван хэдэн жилийн өмнө манай нийгэмд өрнөсөн ардчилсан хувьсгал,ардчиллын зарчмаа, үнэт зүйлсээ хувийн сонирхол эрх ашиг, албан тушаалын төлөө уландаа гишгэж үхэлдэж байгаа нь гутамшигтай. Ардчилал бол цөөнхөө сонсдог,тэднийг хүндэтгэдэг олонхын хэлбэр байх ёстой. Эдгээр хүмүүс МАХН-ын бүлэгт дагаар орох болсноор албан тушаал эрх мэдлээ хадгалж үлдэхийн тулд ийм алхам хийж байгаа гэдгээс өөр гэрэл гэгээтэй тайлбар олдохгүй байна. Эвсэл задраагүй энэ тэр гээд л дэд даргын суудлаа хамгаалаад зууралдаад байсан С.Оюун хэдхэн хоногийн дараа шал өөр болчихсон дэд дараасаа огцрох өргөдлөө өгөөд л? С.Оюун гуай өөрөө ЗГ-ын гишүүн болохоор МАХН болон Алтан гадас-тайгаа тохиролцоод яаран сандран өргөдлөө өгсөн үү?. Yгүй бол Ц.Ганхуягынхаа ганц дэд сайдын суудлыг л авч үлдэхийн төлөө ийм алхам хийж байгаа хэрэг үү?, ямар хямдхан нам бэ, ямар өчүүхэн бодол бэ?. Тэр ардчиллын зарчмаа, үзэл бодлоо, намынхаа либераль консерватив үзэл номлолоо нэг хоёр хүний албан тушаалын төлөө худалдлаа, намаа золиосолж байна. Ийм алхам хийхдээ намын гишүүдийнхээ санал бодлыг хүндэтгэн сонссон болов уу?. Түүнийг МАХН-ын бүлэгт хадаг барин дагаар ороорой гэж сонгогчид нь сонгоогүй л байх, дагаар орсон 25 хүн МАХН-ын удирдах зөвлөлөөс өгсөн үүрэг даалгаврыг биелүүлж ажиллахаар болж байгаа юм уу?, нөгөө авилгал хээл хахуулийн эсрэг дуугардаг шударга гэгддэг Оюун хаана байна аа, түүний ярьдаг хээл хахуулийн эсрэг, ажилгүйдэл, ядуурал энэ тэр нь зүгээр л ард түмнээс оноо авах гэсэн хий хоосон лоозон байсан болж таарч байна уу?. С.Оюун улс төрийн том алдаа хийлээ, намынхаа рейтингээ унагалаа. С.Оюун болон түүний Алтан гадас эхнээсээ л зөвшилцлийн процедурыг буруу явуулсан. Юу гэхээр 24,59-р тойргийн асуудлаа шийдээгүй байхад тэд нар албан тушаалын төлөө яарцгаан МАХН-тай зөвшилцөх ажлын хэсэгт анхнаасаа толгойлж оролцсон, энэ зөвшилцөлд М.Энхсайхан, Л.Гүндалай нарыг албан тушаалын хуваарилалтанд оролцуулаагүйгээр барахгүй тэднийг эрх мэдлийн гадуур үлдээсэн. Гэсэн хэдий ч эвслийг байгуулж амжилтанд хүргэсэн М.Энхсайхан, Л.Гүндалай нар эвслийн олон түмэндээ амласан амлалтыг биелүүлж ажиллахыг Ц.Элбэгдоржийн ЗГ-т үүрэг болгож, шахаж ажиллахаа мэдэгдэж байв. Нийгмийн сэтгэл зүй М.Энхсайхныг ерөнхий сайд болно гэж харж байсан. Гэвч түүнийг бүлгийн даргаас нь хүртэл зайлуулж, Ц. Элбэгдорж МАХН болон Алтан гадас,С. Оюун нар хуйвалдаж Элбэгээ prime minister,С. Оюун нь Ж.. Наранцацралтын урдуур орж УИХ-ын дэд дарга, болж Алтан гадас-ынхан эвсэлд оногдсон ЗГ-ын гишүүн сайдын суудлуудын ихэнхийг авч чадсан. Энэ зөвшилцөл нэртэй хувалдаан болоод өнгөрсний дараа М. Энхсайхан, Л. Гүндалай нар бид албан тушаалтай байх нь чухал биш гол нь эвслийн амлалт болох итгэлийн 10.0 төг-ийг Монголын ирээдүй болсон хүүхдүүдэд өгөхийг шаардсан. Гэвч Элбэгээ Энхбаярынхаа хүсэлтээр ханшыг нь унаган 3000 болгож, эмзэг бүлгийн өрхүүдийг дотор нь ялгаварлаж 3-с дээш хүүхэдтэй айлд өгөхөөр болж хүүхдүүдийг гомдоосон. Магадгүй энэ хүүхдүүдийн заяа түшиж эвсэл сонгуульд амжилт гаргасан, харин Элбэгээ, Гончигоо, Оюун нар хувийн эрх ашиг, албан тушаалын төлөө эвслийн олон түмэндээ амласан тэр амлалтыг хөсөр хаяж байна. Алтан гадасчууд хуйвалдаж авсан эрх мэдэлдээ сэтгэл нь ханасангүй М.Энхсайхныг гадаадад томилолтоор явсан хойгуур Гончигоо ар хударгаар нь хороо найруулж, С.Оюун даргын хэлдгээр гэнэдүүлсэн хулгайн аргаар ичихчгүй намын даргаас нь унагасан. Гэхдээ намын дүрмээ зөрчиж баахан хүнд албан тушаал амлан авчирч YЗХ-г хуралдуулж өөрөө өөрийгөө АН-ын дарга болгов. Хамгийн муухай нь Элбэгээ Энхсайхныг Түрк явах гэж байхад нь утсаар ярьж таныг унагах хор явагдах гэж байгаа сураг сонслоо гайгүй биздээ, би зохицуулна, санаа зоволтгүй яваад ир гэж хэлсэн гэдэг. М.Энхсайхан ирээд энэ тухай Элбэгээ ч хүн ичмээр юм ярьсандаа, шаардлагатай бол олон нийтэд дэлгэнэ гэж хэллээ. Гончигдорж АН-ын дарга болох ямар гавьяатай юм бэ?.Тэр Ерөнхийлөгчийн сонгуульд дэвшээд ялагдсан, 2000 онд МСДН-ыг УИХ-ын сонгуульд удирдан оруулж нэг ч суудал авалгүй намаа булшилж байсан, үүнийхээ хариуцлагыг хүлээгээгүй? Харин 4-хөн суудалтай байсан сөрөг хүчнүүдийг нэгтгэн төвлөрүүлж, эвслийг байгуулж удирдан 2004 оны УИХ-ын сонгуульд амжилттай оролцуулан 34-н суудалтай болгож чадсан АН-ын дарга М.Энхсайхныг эзгүй байхад нь хулгайн аргаар намын даргын суудлыг нь булаах ёс суртахууны эрх Гончигоод байна гэж үү? Хэрвээ Гончигоо ийм үйлдэл хийж шунаагүй бол эвсэл задрахгүй байсан ч юм бил үү?. Тэгээд ичихчгүй сэтгүүлчдийн өмнө М.Энхсайхныг нээлттэй мэтгэлцээнд дуудаад л, тэрэнд нь очоод далан булчирхайгаа тоочих юм уу. Гончигоо би ерөнхийлөгчийн сонгуулд дэвшихгүй энэ тэр гэж матрын нулимс унагаан, нийгмээр өрөвдүүлэх гээд байгаа юм уу хаашаа юм. Угаасаа Гончигоо гуай Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшээд ялагдсан биз дээ, ялагдсан хүнийг ахиж дэвшүүлдэг хариуцлагагүй тийм тэнэг улс төрийн хүчин байдаггүй байх. Гончигоо, Оюун, Элбэгээ, Баярцогт, тэргүүтэй 25 гишүүн МАХН-ын бүлэгт дагаар орох болж, МАХН ч тэднийг хүлээн авч Гүррагчааг нэмээд 62 гишүүнтэй нэгдсэн бүлэг бий боллоо. Тэд хувийн эрх ашиг, албан тушаалаа авч гарахын тулд АН-ыг төдийгүй ардчилсан хүчнүүдийг булшлан Энхбаярын өмнө бөхөлзөж байна. Энхбаяр үнэхээр ялсан баатар шиг баяртай байна. Албан тушаалын төлөө, явцуу эрх ашгийнхаа төлөө юу ч хийхээс буцахгүй эдгээр урвагчдыг ашиглан АН-ыг болон, Ардчилсан хүчнүүдийн нэр хүндийг унаган ирэх 2008 оны сонгуульд ялах боломжоо бүрдүүлж байна. Эдгээр 25-хүн ХУ-наынхаа улаан батлахыг нэг мөсөн авчихсан нь дээр биздээ.Учир нь УИХ-ын тухай хуульд нам, эвслийн бүлэгт зөвхөн тухайн нам, эвслээс нэрээ дэвшүүлж сонгогдсон гишүүд орно гэж заасан байгаа. Эдгээр 25 хүн чинь эвслийн намуудаас нэрээ дэвшүүлж сонгогдсон хүмүүс шүү дээ?. Дээр нь МАХН өөрөө дүрмээ зөрчиж байна, юу гэхээр МАХН-ын дүрэм болон бүлгийнх нь дүрэмд өөр бүлгийн 8-с дээш суудалтай нам, бүлгийн гишүүдээс авахгүй байдаг тийм заалт байж байгаа. Тэгэхээр хууль эрх зүйн хувьд нэгдсэн бүлэг бий болчихлоо гэж хэлэхэд хэцүү байна. Тэгээд ч ардчилсан нийгэмд хуулиар хориглогдоогүй болгон зөвшөөрөгддөг гэсэн алтан дүрэм үйлчилдэг. Хэдийгээр эвсэл задарсан ч эвслийг бүрдүүлж байгаа намууд бүлэг байгуулж болохгүй гэсэн хуулийн заалт байхгүй байна?, ганц болзол нь 8-с доошгүй суудалтай байх учиртай. Элбэгээ, Гочигоо, Баярцогт нар тогтвортой ЗГ, тогтвортой хөгжлийн төлөө гээд л их санаа тавьж ярих нь инээдтэй?.Элбэгээ сонингоор гоё уран зохиол яриад л, тэр нь улс төрчдийн холоос боссон шороо бүхэн ард түмний нүдэнд тоос болон торох учиргүй гэнэ үү?.Тэгвэл эдгээр хүмүүс 1998 онд Энхбаяр,Нямдорж нартай нийлж, хуйвалдан ЗГ-аа ямар ч шалтгаангүйгээр удаа дараа огцруулж байсныг олон түмэн мартаагүй байх?. Yүний үр дүнд нам эвсэлдээ, цаашдын хувь заяанд нь хутга шаачихаад бүгд АНУ руу зугтаж л байсан.Та нөхдүүдийн унагасан тэр намыг чинь босгосон хүмүүс бол яахын аргагүй Л. Гүндалай, М. Энхсайхан нар, энэ бол гашуун ч гэсэн бодит үнэн?. Баярцогт эслийн төлөө нэг ширхэг хадаас хадсан уу?, Алтанхуяг сураггүй байсан, Гончигоо юу хийсэн юм эвслийн төлөө?, өнгөрсөн 4-н жилд Энхбаярын өрөөнөөс салахаа байсныг нь харин мэдэх байх шүү?. Эд бол бусдын хөдөлмөрийг завшигчид, паразитууд. Эцэс нь хэлэхэд ардчиллын түүхэнд зөвхөн хувийн ашиг хонжоо, албан тушаал, эрх мэдлийн төлөө явж байсан төрийн алба горилогчид, төсвийн хөрөнгийг шамшигдуулагчид
төрхөндөө буцаж манай ард түмэн төөрөгдлөөс гарлаа. Монголын ардчилал том сорилттой тулгарлаа, ардчиллын үнэт зүйлсынхээ төлөө, ард олны аж амьдралыг дээшлүүлэхийн төлөө, зарчмын төлөө, нийгмийг өөрчлөхийн төлөө, либерализм буюу эрх чөлөөний үзэл санаандаа үнэнч үлдсэн М.Энхсайхан, Л.Гүндалай, Э. Бат-Yүл, Ж. Наранцацралт, Ж. Батхуяг, Р. Амаржаргал нартаа баяр хүргэе? Та бүхний ард шинэ сонголтын төлөө саналаа өгсөн олон мянган иргэд, шударга эрүүл иргэний нийгмийг хүсэгчид, ардчиллын үнэт зүйлсыг эрхэмлэгч олон түмэн бий шүү?. Ардчиллын өмнө, түүхийн өмнө, шударга ёсны өмнө хариуцлага хүлээх хүндтэй түүхэн үүргийг та бүхэн биелүүлэх боллоо.

Чойнхор