Хубилай хаан монголын төрийг аварсан

Түүхийн салбарт америк эрдэмтэн хүч түрэн гарч ирлээ
-Хурлын тухай сэтгэгдлээ хэлэхгүй юу?
-Хурал амжилттай явагдаж байна. Дэлхийн монголч эрдэмтдийн IX их хурал Монгол Ул сын Ерөнхийлөгч Намбарын Энхбаярын ивээлд зохион байгуулагдаж байгаа. Хурал бүтэмжтэй, урдах хурлуудаас ч зохион байгуулалт сайтай болж байна. Эрдэмтэд ч сэтгэл их өндөр байна. Ялангуяа гадны эрдэмтэд сайхан бодол сэтгэгдэлтэй оролцож байна.

-Түүхийн салбарыг даргалж байгаагийн хувьд хуралдааны онцлог илтгэлүүдийн тухай ярьж өгнө үү?
-Дөнгөж гурав дахь өдрөө хуралдаж байна. 80-д илтгэлээс 20 орчмыг хэлэлцүүлээд байна. АНУ-ын эрдэмтэн Кристофер П.Этвудийн илтгэл сонирхолтой юм. Монголын нууц товчоо-ны уүсч бий болсноос эхлээд хэрхэн хувирч өөрчлөгдсөн тухай маш сонин содон санаа дэвшүүлсэн. Кристофер П.Этвуд бол ер нь монголын түүхийн асуудлаар хамгийн хүчтэй гарч ирж байгаа, дэлхийн монгол судлалд томоохон хувь нэмэр оруулж байгаа эрдэмтэн юм.

-Түүний судалгааны бүтээлүүдийг манайхан хэр мэддэг вэ?
-Манай уншигчид тэр бүр мэдэхгүй байж магадгүй. Өвөрмонголын түүхийн чиглэлээр голлон судалгаа хийдэг. Өвөрмонголын түүхийг гурван ботиор гаргасан. Монголын түүхийн бүх л салбараар сонирхолтой судалгааны өгүүллүүд бичсэн хүн дээ.

-Та ямар илтгэлүүд тавьсан бэ?
-Уржигдар их хурлын бүгд хуралдааны нээлт төрийн ордонд болсон. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хуралд оролцсон. Мөн Олон улсын монгол судлалын холбооны ерөнхийлөгч Ш.Озава гуай баяр хүргэж илгээлт ирүүлсэн. Бие нь тааруу байгаа болохоор өөрөө ирж чадаагүй. Бүгд хуралдаанд хэд хэдэн гол илтгәлүүд тавигдсан. Монголын талаас Ш.Бира багш Монголын төр ёсны зарим асуудал болон Их Монгол Улс ба эзэнт гүрний төрийн шинэ чанар агуулгын асуудлаар нэлээн шинэлэг санааг дэвшүүлсэн илтгэл тавилаа. Миний хувьд Эдүгээгийн монголын төр ардчиллын хөгжил, хандлага гэсэн илтгэл тавьсан.

-Монголч эрдэмтдийн их хуралд ямар улсаас хамгийн олон төлөөлөгч ирсэн бэ?
-Олон улсын монголч эрдэмтдийн IX их хурал хоёр дахь өдрөө үргэлжилж байна. Үндсэндээ таван салбар хуралдаантай. Нэгдүгээр салбар хуралдаан Монголын төрт ёсны уламжлал шинэчлэл, хоёрдугаар хуралдаан Нийгэм эдийн засгийн байдал гуравдугаар хуралдаан Үндэсний хэл бичиг, утга зохиол гэсэн сэдэвтэй. Дөрөв дэх хуралдаан Соёл урлаг, тавдугаар хуралдаан Дэлхийчлэл ба Монгол сэдэвтэйгээр зохион байгуулагдаж байна. Үндсэндээ салбар хуралдаан бүрт 80-д илтгэл хэлэлцэж байгаа. Зарим газрын эрдэмтэд сүүлд хүрч ирзэд нэмэгдэж байна. Хамгийн ачаалалтай хуралдаан бол Үндэсний хэл бичиг, утга зохиол-ын салбар. Салбар хуралдаан тус бүр үдээс өмнө болон хойно дундажаар 10 гаруй илтгэл хэлэлцэж байна. Дэлхийн 30 гаруй орноос иреэн эрдэмтэд оролцож байгаа. Үүнээс хамгийн том баг бол ОХУ-аас ирсэн. БНХАУ-аас ч ирсэн. Бусад улс орнуудаас түлхүү. ирж байна. Тухайлбал ХБНГУ, АНУ-аас олон эрдэмтэд оролцож байгаа.

Их хурал сонсч таниулах, сонжиж сорих ухааны талбар
-Хуралдааны гол зорилгыг тодорхойлбол?
-Хуралдааны гол зорилго бол төр ёсны хөгжил, уламжлал шинэчлэлийн асуудлыг өөр өөрийн салбар шинжлэх ухаануудын үүднээс өргөн дэлгэр гаргаж тавихад оршиж байна. Монголын төр ёсны уламжлал шинэчләлийи асуудлыг нэгдүгээр хуралдаан голлож авч үзэж байна. Салбар хуралдаанууд бүхэлдээ сонсч таниулахын ухаан, шинжиж мэдэх ухаан, сонжиж сорих ухааны лаборатори болж байна гэж хэлж болох юм.

Хубилай хааны тухайн хамгийн анх сайнаар дурссан
-Салбар хуралдаануудын уур амьсгал ямар байна вэ?
-Эрдэмтэд хуралдаа идэвхтэй оролцож байна. Илтгэл шахуу учраас хэлэлцүүлэг бага явагдаж байна. Хүмүүс асуугаад товчхон хариулах журмаар явагдаж байгаа. Хэлэлцүүлгийн цаг хязгаарлагдмал байна даа. Яагаад гэвэл илтгэл их олширчихсон учраас. Монголч эрдэмтдийн IX их хурлыг ЮНЕСКО ивээн тэтгэж байгаа. Орчин үеийн төр ардчиллын асуудалд тодорхой хэмжээгээр анализ хийсэн илтгэл хэрэгтэй гэсэн.
Тиймээс би 90 оноос өнөөг хүртэл сүүлийн 16 жилд монголын төр ямар байдалтай өөрчлөгдөж хөгжиж ирэв. Цаашид ямар чиг хандлагатай байгааг дүгнэсэн илтгэл тавьсан. ОХУ-ын эрдэмтэн Е.И.Кычанов илтгэл тавих байсан. Энэ хүн монголын эзэнт гүрний үеийг их судалдаг Чингис хаан судлалаар их зүйл хийсэн том эрдэмтэн. Саяхан Дэлхийн байлдан дагуулагчид гэсэн ном бичсэн байна. Түүний илтгэлийн товчлолыг танилцууллаа. Солонгос, БНХАУ-ын
эрдэмтдийн тавьсан илтгэлүүд бүхэлдээ эзэнт гүрний тухай сэдэвтэй.

-Хубилай хааныг манай зарим эрдэмтэд буруутгадаг. Харин та ямар бодолтой явдаг вэ?
-Хубилай хаан монголын түүхэнд эерэг үүрэг гүйцэтгэсэн талаас нь анх дуугарсан эрдэмтдийн нэг нь би. Тийм учраас америкийн эрдэмтэн Жек Ведерфорд Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Чингис хаан гэдэг номдоо надтай ярилцеан ярилцлагаа нэлээд гайхсан маягаар Монголыг аврагч гэсэн гарчгийн дор нийтлэсэн байсан. Жек надаас Бусад эрдэмтэд Хубилай хааны сөрөг ролийг ярьдаг. Та яагаад эерэгээр хандаж, тэр ч бүү хэл монголыг аврагч гээд байгаа юм бэ гэж байн байн асууж байсан.
Би түүнд Тэр үеийн хятад 100 орчим сая, монголчууд нэг сая хүн амтай байсан. Хэрэв Хархоринд Юань гүрний нийслэл байрлах юм бол Юань гүрэн мөхөж унана. Эсвэл монголчууд уусах байсан. 100 сая Хятадаас нэгэнт хэмжээгүй эрхт хаант засаг ноёрхож байгаа болохоор төвд тэмүүлэх хүч үйлчилж байдаг. Ийм нөхцөлд 2-3 сая хятад хүн монгол руу орж тэр үеийн монгол уусчих байсан. Тэр талаас нь бодох ёстой. Нөгөө талаар Шандуд нийслэлээ нүүлгэхдээ ерөөсөө хүний нутагт очлоо гэж эргэлзэж байгаагүй. Тэр хавь чинь монголын нүүдэлчдийн нутаг байсан шүү дээ.
Нутгийнхаа зааг дээр очиж дорно дахиныг хамарсан том гүрнийг удирдаж, монголоо хэвээр байлгах тиим л бодлого барьж байсан. Тэгэхээр Ш.Бира багш ч гэсэн илтгэлдээ энэ саналыг ялгаагүй барьж, гүнзгийрүүлж сурвалж бичиг дээр тулгуурласан сайхан санаануудыг дэвшүүлж хэлсэн. Урьд нь ч манай сургуулийн монгол судлалын төвд болсон монголч эрдэмтдийн хурал дээр илтгэл тавьсан.
Бүгд хуралдааны илтгэлд ч мөн тэрхүү санаагаа цохон тэмдэглэсэн. Сая гарсан шинэ номынхоо дотор ч тусгай гарчиг тавьж Хубилай хааны түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг-ийн их өндөр үнэлсэн байна лээ. Энд нэг зүйлийг зориуд цохож хэлэхэд Хубилай хаан бол төрийн хос ёсны онолыг боловсруулснаараа, дэлхий дахины төр ёсны сэтгэлгээнд онцгой их хувь нэмэр оруулсан юм.

(Өнөөдрийн монгол 150/320)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Хубилай хаан монголын төрийг аварсан

Түүхийн салбарт америк эрдэмтэн хүч түрэн гарч ирлээ
-Хурлын тухай сэтгэгдлээ хэлэхгүй юу?
-Хурал амжилттай явагдаж байна. Дэлхийн монголч эрдэмтдийн IX их хурал Монгол Ул сын Ерөнхийлөгч Намбарын Энхбаярын ивээлд зохион байгуулагдаж байгаа. Хурал бүтэмжтэй, урдах хурлуудаас ч зохион байгуулалт сайтай болж байна. Эрдэмтэд ч сэтгэл их өндөр байна. Ялангуяа гадны эрдэмтэд сайхан бодол сэтгэгдэлтэй оролцож байна.

-Түүхийн салбарыг даргалж байгаагийн хувьд хуралдааны онцлог илтгэлүүдийн тухай ярьж өгнө үү?
-Дөнгөж гурав дахь өдрөө хуралдаж байна. 80-д илтгэлээс 20 орчмыг хэлэлцүүлээд байна. АНУ-ын эрдэмтэн Кристофер П.Этвудийн илтгэл сонирхолтой юм. Монголын нууц товчоо-ны уүсч бий болсноос эхлээд хэрхэн хувирч өөрчлөгдсөн тухай маш сонин содон санаа дэвшүүлсэн. Кристофер П.Этвуд бол ер нь монголын түүхийн асуудлаар хамгийн хүчтэй гарч ирж байгаа, дэлхийн монгол судлалд томоохон хувь нэмэр оруулж байгаа эрдэмтэн юм.

-Түүний судалгааны бүтээлүүдийг манайхан хэр мэддэг вэ?
-Манай уншигчид тэр бүр мэдэхгүй байж магадгүй. Өвөрмонголын түүхийн чиглэлээр голлон судалгаа хийдэг. Өвөрмонголын түүхийг гурван ботиор гаргасан. Монголын түүхийн бүх л салбараар сонирхолтой судалгааны өгүүллүүд бичсэн хүн дээ.

-Та ямар илтгэлүүд тавьсан бэ?
-Уржигдар их хурлын бүгд хуралдааны нээлт төрийн ордонд болсон. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хуралд оролцсон. Мөн Олон улсын монгол судлалын холбооны ерөнхийлөгч Ш.Озава гуай баяр хүргэж илгээлт ирүүлсэн. Бие нь тааруу байгаа болохоор өөрөө ирж чадаагүй. Бүгд хуралдаанд хэд хэдэн гол илтгәлүүд тавигдсан. Монголын талаас Ш.Бира багш Монголын төр ёсны зарим асуудал болон Их Монгол Улс ба эзэнт гүрний төрийн шинэ чанар агуулгын асуудлаар нэлээн шинэлэг санааг дэвшүүлсэн илтгэл тавилаа. Миний хувьд Эдүгээгийн монголын төр ардчиллын хөгжил, хандлага гэсэн илтгэл тавьсан.

-Монголч эрдэмтдийн их хуралд ямар улсаас хамгийн олон төлөөлөгч ирсэн бэ?
-Олон улсын монголч эрдэмтдийн IX их хурал хоёр дахь өдрөө үргэлжилж байна. Үндсэндээ таван салбар хуралдаантай. Нэгдүгээр салбар хуралдаан Монголын төрт ёсны уламжлал шинэчлэл, хоёрдугаар хуралдаан Нийгэм эдийн засгийн байдал гуравдугаар хуралдаан Үндэсний хэл бичиг, утга зохиол гэсэн сэдэвтэй. Дөрөв дэх хуралдаан Соёл урлаг, тавдугаар хуралдаан Дэлхийчлэл ба Монгол сэдэвтэйгээр зохион байгуулагдаж байна. Үндсэндээ салбар хуралдаан бүрт 80-д илтгэл хэлэлцэж байгаа. Зарим газрын эрдэмтэд сүүлд хүрч ирзэд нэмэгдэж байна. Хамгийн ачаалалтай хуралдаан бол Үндэсний хэл бичиг, утга зохиол-ын салбар. Салбар хуралдаан тус бүр үдээс өмнө болон хойно дундажаар 10 гаруй илтгэл хэлэлцэж байна. Дэлхийн 30 гаруй орноос иреэн эрдэмтэд оролцож байгаа. Үүнээс хамгийн том баг бол ОХУ-аас ирсэн. БНХАУ-аас ч ирсэн. Бусад улс орнуудаас түлхүү. ирж байна. Тухайлбал ХБНГУ, АНУ-аас олон эрдэмтэд оролцож байгаа.

Их хурал сонсч таниулах, сонжиж сорих ухааны талбар
-Хуралдааны гол зорилгыг тодорхойлбол?
-Хуралдааны гол зорилго бол төр ёсны хөгжил, уламжлал шинэчлэлийн асуудлыг өөр өөрийн салбар шинжлэх ухаануудын үүднээс өргөн дэлгэр гаргаж тавихад оршиж байна. Монголын төр ёсны уламжлал шинэчләлийи асуудлыг нэгдүгээр хуралдаан голлож авч үзэж байна. Салбар хуралдаанууд бүхэлдээ сонсч таниулахын ухаан, шинжиж мэдэх ухаан, сонжиж сорих ухааны лаборатори болж байна гэж хэлж болох юм.

Хубилай хааны тухайн хамгийн анх сайнаар дурссан
-Салбар хуралдаануудын уур амьсгал ямар байна вэ?
-Эрдэмтэд хуралдаа идэвхтэй оролцож байна. Илтгэл шахуу учраас хэлэлцүүлэг бага явагдаж байна. Хүмүүс асуугаад товчхон хариулах журмаар явагдаж байгаа. Хэлэлцүүлгийн цаг хязгаарлагдмал байна даа. Яагаад гэвэл илтгэл их олширчихсон учраас. Монголч эрдэмтдийн IX их хурлыг ЮНЕСКО ивээн тэтгэж байгаа. Орчин үеийн төр ардчиллын асуудалд тодорхой хэмжээгээр анализ хийсэн илтгэл хэрэгтэй гэсэн.
Тиймээс би 90 оноос өнөөг хүртэл сүүлийн 16 жилд монголын төр ямар байдалтай өөрчлөгдөж хөгжиж ирэв. Цаашид ямар чиг хандлагатай байгааг дүгнэсэн илтгэл тавьсан. ОХУ-ын эрдэмтэн Е.И.Кычанов илтгэл тавих байсан. Энэ хүн монголын эзэнт гүрний үеийг их судалдаг Чингис хаан судлалаар их зүйл хийсэн том эрдэмтэн. Саяхан Дэлхийн байлдан дагуулагчид гэсэн ном бичсэн байна. Түүний илтгэлийн товчлолыг танилцууллаа. Солонгос, БНХАУ-ын
эрдэмтдийн тавьсан илтгэлүүд бүхэлдээ эзэнт гүрний тухай сэдэвтэй.

-Хубилай хааныг манай зарим эрдэмтэд буруутгадаг. Харин та ямар бодолтой явдаг вэ?
-Хубилай хаан монголын түүхэнд эерэг үүрэг гүйцэтгэсэн талаас нь анх дуугарсан эрдэмтдийн нэг нь би. Тийм учраас америкийн эрдэмтэн Жек Ведерфорд Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Чингис хаан гэдэг номдоо надтай ярилцеан ярилцлагаа нэлээд гайхсан маягаар Монголыг аврагч гэсэн гарчгийн дор нийтлэсэн байсан. Жек надаас Бусад эрдэмтэд Хубилай хааны сөрөг ролийг ярьдаг. Та яагаад эерэгээр хандаж, тэр ч бүү хэл монголыг аврагч гээд байгаа юм бэ гэж байн байн асууж байсан.
Би түүнд Тэр үеийн хятад 100 орчим сая, монголчууд нэг сая хүн амтай байсан. Хэрэв Хархоринд Юань гүрний нийслэл байрлах юм бол Юань гүрэн мөхөж унана. Эсвэл монголчууд уусах байсан. 100 сая Хятадаас нэгэнт хэмжээгүй эрхт хаант засаг ноёрхож байгаа болохоор төвд тэмүүлэх хүч үйлчилж байдаг. Ийм нөхцөлд 2-3 сая хятад хүн монгол руу орж тэр үеийн монгол уусчих байсан. Тэр талаас нь бодох ёстой. Нөгөө талаар Шандуд нийслэлээ нүүлгэхдээ ерөөсөө хүний нутагт очлоо гэж эргэлзэж байгаагүй. Тэр хавь чинь монголын нүүдэлчдийн нутаг байсан шүү дээ.
Нутгийнхаа зааг дээр очиж дорно дахиныг хамарсан том гүрнийг удирдаж, монголоо хэвээр байлгах тиим л бодлого барьж байсан. Тэгэхээр Ш.Бира багш ч гэсэн илтгэлдээ энэ саналыг ялгаагүй барьж, гүнзгийрүүлж сурвалж бичиг дээр тулгуурласан сайхан санаануудыг дэвшүүлж хэлсэн. Урьд нь ч манай сургуулийн монгол судлалын төвд болсон монголч эрдэмтдийн хурал дээр илтгэл тавьсан.
Бүгд хуралдааны илтгэлд ч мөн тэрхүү санаагаа цохон тэмдэглэсэн. Сая гарсан шинэ номынхоо дотор ч тусгай гарчиг тавьж Хубилай хааны түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг-ийн их өндөр үнэлсэн байна лээ. Энд нэг зүйлийг зориуд цохож хэлэхэд Хубилай хаан бол төрийн хос ёсны онолыг боловсруулснаараа, дэлхий дахины төр ёсны сэтгэлгээнд онцгой их хувь нэмэр оруулсан юм.

(Өнөөдрийн монгол 150/320)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Хубилай хаан монголын төрийг аварсан

Түүхийн салбарт америк эрдэмтэн хүч түрэн гарч ирлээ
-Хурлын тухай сэтгэгдлээ хэлэхгүй юу?
-Хурал амжилттай явагдаж байна. Дэлхийн монголч эрдэмтдийн IX их хурал Монгол Ул сын Ерөнхийлөгч Намбарын Энхбаярын ивээлд зохион байгуулагдаж байгаа. Хурал бүтэмжтэй, урдах хурлуудаас ч зохион байгуулалт сайтай болж байна. Эрдэмтэд ч сэтгэл их өндөр байна. Ялангуяа гадны эрдэмтэд сайхан бодол сэтгэгдэлтэй оролцож байна.

-Түүхийн салбарыг даргалж байгаагийн хувьд хуралдааны онцлог илтгэлүүдийн тухай ярьж өгнө үү?
-Дөнгөж гурав дахь өдрөө хуралдаж байна. 80-д илтгэлээс 20 орчмыг хэлэлцүүлээд байна. АНУ-ын эрдэмтэн Кристофер П.Этвудийн илтгэл сонирхолтой юм. Монголын нууц товчоо-ны уүсч бий болсноос эхлээд хэрхэн хувирч өөрчлөгдсөн тухай маш сонин содон санаа дэвшүүлсэн. Кристофер П.Этвуд бол ер нь монголын түүхийн асуудлаар хамгийн хүчтэй гарч ирж байгаа, дэлхийн монгол судлалд томоохон хувь нэмэр оруулж байгаа эрдэмтэн юм.

-Түүний судалгааны бүтээлүүдийг манайхан хэр мэддэг вэ?
-Манай уншигчид тэр бүр мэдэхгүй байж магадгүй. Өвөрмонголын түүхийн чиглэлээр голлон судалгаа хийдэг. Өвөрмонголын түүхийг гурван ботиор гаргасан. Монголын түүхийн бүх л салбараар сонирхолтой судалгааны өгүүллүүд бичсэн хүн дээ.

-Та ямар илтгэлүүд тавьсан бэ?
-Уржигдар их хурлын бүгд хуралдааны нээлт төрийн ордонд болсон. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хуралд оролцсон. Мөн Олон улсын монгол судлалын холбооны ерөнхийлөгч Ш.Озава гуай баяр хүргэж илгээлт ирүүлсэн. Бие нь тааруу байгаа болохоор өөрөө ирж чадаагүй. Бүгд хуралдаанд хэд хэдэн гол илтгәлүүд тавигдсан. Монголын талаас Ш.Бира багш Монголын төр ёсны зарим асуудал болон Их Монгол Улс ба эзэнт гүрний төрийн шинэ чанар агуулгын асуудлаар нэлээн шинэлэг санааг дэвшүүлсэн илтгэл тавилаа. Миний хувьд Эдүгээгийн монголын төр ардчиллын хөгжил, хандлага гэсэн илтгэл тавьсан.

-Монголч эрдэмтдийн их хуралд ямар улсаас хамгийн олон төлөөлөгч ирсэн бэ?
-Олон улсын монголч эрдэмтдийн IX их хурал хоёр дахь өдрөө үргэлжилж байна. Үндсэндээ таван салбар хуралдаантай. Нэгдүгээр салбар хуралдаан Монголын төрт ёсны уламжлал шинэчлэл, хоёрдугаар хуралдаан Нийгэм эдийн засгийн байдал гуравдугаар хуралдаан Үндэсний хэл бичиг, утга зохиол гэсэн сэдэвтэй. Дөрөв дэх хуралдаан Соёл урлаг, тавдугаар хуралдаан Дэлхийчлэл ба Монгол сэдэвтэйгээр зохион байгуулагдаж байна. Үндсэндээ салбар хуралдаан бүрт 80-д илтгэл хэлэлцэж байгаа. Зарим газрын эрдэмтэд сүүлд хүрч ирзэд нэмэгдэж байна. Хамгийн ачаалалтай хуралдаан бол Үндэсний хэл бичиг, утга зохиол-ын салбар. Салбар хуралдаан тус бүр үдээс өмнө болон хойно дундажаар 10 гаруй илтгэл хэлэлцэж байна. Дэлхийн 30 гаруй орноос иреэн эрдэмтэд оролцож байгаа. Үүнээс хамгийн том баг бол ОХУ-аас ирсэн. БНХАУ-аас ч ирсэн. Бусад улс орнуудаас түлхүү. ирж байна. Тухайлбал ХБНГУ, АНУ-аас олон эрдэмтэд оролцож байгаа.

Их хурал сонсч таниулах, сонжиж сорих ухааны талбар
-Хуралдааны гол зорилгыг тодорхойлбол?
-Хуралдааны гол зорилго бол төр ёсны хөгжил, уламжлал шинэчлэлийн асуудлыг өөр өөрийн салбар шинжлэх ухаануудын үүднээс өргөн дэлгэр гаргаж тавихад оршиж байна. Монголын төр ёсны уламжлал шинэчләлийи асуудлыг нэгдүгээр хуралдаан голлож авч үзэж байна. Салбар хуралдаанууд бүхэлдээ сонсч таниулахын ухаан, шинжиж мэдэх ухаан, сонжиж сорих ухааны лаборатори болж байна гэж хэлж болох юм.

Хубилай хааны тухайн хамгийн анх сайнаар дурссан
-Салбар хуралдаануудын уур амьсгал ямар байна вэ?
-Эрдэмтэд хуралдаа идэвхтэй оролцож байна. Илтгэл шахуу учраас хэлэлцүүлэг бага явагдаж байна. Хүмүүс асуугаад товчхон хариулах журмаар явагдаж байгаа. Хэлэлцүүлгийн цаг хязгаарлагдмал байна даа. Яагаад гэвэл илтгэл их олширчихсон учраас. Монголч эрдэмтдийн IX их хурлыг ЮНЕСКО ивээн тэтгэж байгаа. Орчин үеийн төр ардчиллын асуудалд тодорхой хэмжээгээр анализ хийсэн илтгэл хэрэгтэй гэсэн.
Тиймээс би 90 оноос өнөөг хүртэл сүүлийн 16 жилд монголын төр ямар байдалтай өөрчлөгдөж хөгжиж ирэв. Цаашид ямар чиг хандлагатай байгааг дүгнэсэн илтгэл тавьсан. ОХУ-ын эрдэмтэн Е.И.Кычанов илтгэл тавих байсан. Энэ хүн монголын эзэнт гүрний үеийг их судалдаг Чингис хаан судлалаар их зүйл хийсэн том эрдэмтэн. Саяхан Дэлхийн байлдан дагуулагчид гэсэн ном бичсэн байна. Түүний илтгэлийн товчлолыг танилцууллаа. Солонгос, БНХАУ-ын
эрдэмтдийн тавьсан илтгэлүүд бүхэлдээ эзэнт гүрний тухай сэдэвтэй.

-Хубилай хааныг манай зарим эрдэмтэд буруутгадаг. Харин та ямар бодолтой явдаг вэ?
-Хубилай хаан монголын түүхэнд эерэг үүрэг гүйцэтгэсэн талаас нь анх дуугарсан эрдэмтдийн нэг нь би. Тийм учраас америкийн эрдэмтэн Жек Ведерфорд Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Чингис хаан гэдэг номдоо надтай ярилцеан ярилцлагаа нэлээд гайхсан маягаар Монголыг аврагч гэсэн гарчгийн дор нийтлэсэн байсан. Жек надаас Бусад эрдэмтэд Хубилай хааны сөрөг ролийг ярьдаг. Та яагаад эерэгээр хандаж, тэр ч бүү хэл монголыг аврагч гээд байгаа юм бэ гэж байн байн асууж байсан.
Би түүнд Тэр үеийн хятад 100 орчим сая, монголчууд нэг сая хүн амтай байсан. Хэрэв Хархоринд Юань гүрний нийслэл байрлах юм бол Юань гүрэн мөхөж унана. Эсвэл монголчууд уусах байсан. 100 сая Хятадаас нэгэнт хэмжээгүй эрхт хаант засаг ноёрхож байгаа болохоор төвд тэмүүлэх хүч үйлчилж байдаг. Ийм нөхцөлд 2-3 сая хятад хүн монгол руу орж тэр үеийн монгол уусчих байсан. Тэр талаас нь бодох ёстой. Нөгөө талаар Шандуд нийслэлээ нүүлгэхдээ ерөөсөө хүний нутагт очлоо гэж эргэлзэж байгаагүй. Тэр хавь чинь монголын нүүдэлчдийн нутаг байсан шүү дээ.
Нутгийнхаа зааг дээр очиж дорно дахиныг хамарсан том гүрнийг удирдаж, монголоо хэвээр байлгах тиим л бодлого барьж байсан. Тэгэхээр Ш.Бира багш ч гэсэн илтгэлдээ энэ саналыг ялгаагүй барьж, гүнзгийрүүлж сурвалж бичиг дээр тулгуурласан сайхан санаануудыг дэвшүүлж хэлсэн. Урьд нь ч манай сургуулийн монгол судлалын төвд болсон монголч эрдэмтдийн хурал дээр илтгэл тавьсан.
Бүгд хуралдааны илтгэлд ч мөн тэрхүү санаагаа цохон тэмдэглэсэн. Сая гарсан шинэ номынхоо дотор ч тусгай гарчиг тавьж Хубилай хааны түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг-ийн их өндөр үнэлсэн байна лээ. Энд нэг зүйлийг зориуд цохож хэлэхэд Хубилай хаан бол төрийн хос ёсны онолыг боловсруулснаараа, дэлхий дахины төр ёсны сэтгэлгээнд онцгой их хувь нэмэр оруулсан юм.

(Өнөөдрийн монгол 150/320)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Хубилай хаан монголын төрийг аварсан

Түүхийн салбарт америк эрдэмтэн хүч түрэн гарч ирлээ
-Хурлын тухай сэтгэгдлээ хэлэхгүй юу?
-Хурал амжилттай явагдаж байна. Дэлхийн монголч эрдэмтдийн IX их хурал Монгол Ул сын Ерөнхийлөгч Намбарын Энхбаярын ивээлд зохион байгуулагдаж байгаа. Хурал бүтэмжтэй, урдах хурлуудаас ч зохион байгуулалт сайтай болж байна. Эрдэмтэд ч сэтгэл их өндөр байна. Ялангуяа гадны эрдэмтэд сайхан бодол сэтгэгдэлтэй оролцож байна.

-Түүхийн салбарыг даргалж байгаагийн хувьд хуралдааны онцлог илтгэлүүдийн тухай ярьж өгнө үү?
-Дөнгөж гурав дахь өдрөө хуралдаж байна. 80-д илтгэлээс 20 орчмыг хэлэлцүүлээд байна. АНУ-ын эрдэмтэн Кристофер П.Этвудийн илтгэл сонирхолтой юм. Монголын нууц товчоо-ны уүсч бий болсноос эхлээд хэрхэн хувирч өөрчлөгдсөн тухай маш сонин содон санаа дэвшүүлсэн. Кристофер П.Этвуд бол ер нь монголын түүхийн асуудлаар хамгийн хүчтэй гарч ирж байгаа, дэлхийн монгол судлалд томоохон хувь нэмэр оруулж байгаа эрдэмтэн юм.

-Түүний судалгааны бүтээлүүдийг манайхан хэр мэддэг вэ?
-Манай уншигчид тэр бүр мэдэхгүй байж магадгүй. Өвөрмонголын түүхийн чиглэлээр голлон судалгаа хийдэг. Өвөрмонголын түүхийг гурван ботиор гаргасан. Монголын түүхийн бүх л салбараар сонирхолтой судалгааны өгүүллүүд бичсэн хүн дээ.

-Та ямар илтгэлүүд тавьсан бэ?
-Уржигдар их хурлын бүгд хуралдааны нээлт төрийн ордонд болсон. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хуралд оролцсон. Мөн Олон улсын монгол судлалын холбооны ерөнхийлөгч Ш.Озава гуай баяр хүргэж илгээлт ирүүлсэн. Бие нь тааруу байгаа болохоор өөрөө ирж чадаагүй. Бүгд хуралдаанд хэд хэдэн гол илтгәлүүд тавигдсан. Монголын талаас Ш.Бира багш Монголын төр ёсны зарим асуудал болон Их Монгол Улс ба эзэнт гүрний төрийн шинэ чанар агуулгын асуудлаар нэлээн шинэлэг санааг дэвшүүлсэн илтгэл тавилаа. Миний хувьд Эдүгээгийн монголын төр ардчиллын хөгжил, хандлага гэсэн илтгэл тавьсан.

-Монголч эрдэмтдийн их хуралд ямар улсаас хамгийн олон төлөөлөгч ирсэн бэ?
-Олон улсын монголч эрдэмтдийн IX их хурал хоёр дахь өдрөө үргэлжилж байна. Үндсэндээ таван салбар хуралдаантай. Нэгдүгээр салбар хуралдаан Монголын төрт ёсны уламжлал шинэчлэл, хоёрдугаар хуралдаан Нийгэм эдийн засгийн байдал гуравдугаар хуралдаан Үндэсний хэл бичиг, утга зохиол гэсэн сэдэвтэй. Дөрөв дэх хуралдаан Соёл урлаг, тавдугаар хуралдаан Дэлхийчлэл ба Монгол сэдэвтэйгээр зохион байгуулагдаж байна. Үндсэндээ салбар хуралдаан бүрт 80-д илтгэл хэлэлцэж байгаа. Зарим газрын эрдэмтэд сүүлд хүрч ирзэд нэмэгдэж байна. Хамгийн ачаалалтай хуралдаан бол Үндэсний хэл бичиг, утга зохиол-ын салбар. Салбар хуралдаан тус бүр үдээс өмнө болон хойно дундажаар 10 гаруй илтгэл хэлэлцэж байна. Дэлхийн 30 гаруй орноос иреэн эрдэмтэд оролцож байгаа. Үүнээс хамгийн том баг бол ОХУ-аас ирсэн. БНХАУ-аас ч ирсэн. Бусад улс орнуудаас түлхүү. ирж байна. Тухайлбал ХБНГУ, АНУ-аас олон эрдэмтэд оролцож байгаа.

Их хурал сонсч таниулах, сонжиж сорих ухааны талбар
-Хуралдааны гол зорилгыг тодорхойлбол?
-Хуралдааны гол зорилго бол төр ёсны хөгжил, уламжлал шинэчлэлийн асуудлыг өөр өөрийн салбар шинжлэх ухаануудын үүднээс өргөн дэлгэр гаргаж тавихад оршиж байна. Монголын төр ёсны уламжлал шинэчләлийи асуудлыг нэгдүгээр хуралдаан голлож авч үзэж байна. Салбар хуралдаанууд бүхэлдээ сонсч таниулахын ухаан, шинжиж мэдэх ухаан, сонжиж сорих ухааны лаборатори болж байна гэж хэлж болох юм.

Хубилай хааны тухайн хамгийн анх сайнаар дурссан
-Салбар хуралдаануудын уур амьсгал ямар байна вэ?
-Эрдэмтэд хуралдаа идэвхтэй оролцож байна. Илтгэл шахуу учраас хэлэлцүүлэг бага явагдаж байна. Хүмүүс асуугаад товчхон хариулах журмаар явагдаж байгаа. Хэлэлцүүлгийн цаг хязгаарлагдмал байна даа. Яагаад гэвэл илтгэл их олширчихсон учраас. Монголч эрдэмтдийн IX их хурлыг ЮНЕСКО ивээн тэтгэж байгаа. Орчин үеийн төр ардчиллын асуудалд тодорхой хэмжээгээр анализ хийсэн илтгэл хэрэгтэй гэсэн.
Тиймээс би 90 оноос өнөөг хүртэл сүүлийн 16 жилд монголын төр ямар байдалтай өөрчлөгдөж хөгжиж ирэв. Цаашид ямар чиг хандлагатай байгааг дүгнэсэн илтгэл тавьсан. ОХУ-ын эрдэмтэн Е.И.Кычанов илтгэл тавих байсан. Энэ хүн монголын эзэнт гүрний үеийг их судалдаг Чингис хаан судлалаар их зүйл хийсэн том эрдэмтэн. Саяхан Дэлхийн байлдан дагуулагчид гэсэн ном бичсэн байна. Түүний илтгэлийн товчлолыг танилцууллаа. Солонгос, БНХАУ-ын
эрдэмтдийн тавьсан илтгэлүүд бүхэлдээ эзэнт гүрний тухай сэдэвтэй.

-Хубилай хааныг манай зарим эрдэмтэд буруутгадаг. Харин та ямар бодолтой явдаг вэ?
-Хубилай хаан монголын түүхэнд эерэг үүрэг гүйцэтгэсэн талаас нь анх дуугарсан эрдэмтдийн нэг нь би. Тийм учраас америкийн эрдэмтэн Жек Ведерфорд Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Чингис хаан гэдэг номдоо надтай ярилцеан ярилцлагаа нэлээд гайхсан маягаар Монголыг аврагч гэсэн гарчгийн дор нийтлэсэн байсан. Жек надаас Бусад эрдэмтэд Хубилай хааны сөрөг ролийг ярьдаг. Та яагаад эерэгээр хандаж, тэр ч бүү хэл монголыг аврагч гээд байгаа юм бэ гэж байн байн асууж байсан.
Би түүнд Тэр үеийн хятад 100 орчим сая, монголчууд нэг сая хүн амтай байсан. Хэрэв Хархоринд Юань гүрний нийслэл байрлах юм бол Юань гүрэн мөхөж унана. Эсвэл монголчууд уусах байсан. 100 сая Хятадаас нэгэнт хэмжээгүй эрхт хаант засаг ноёрхож байгаа болохоор төвд тэмүүлэх хүч үйлчилж байдаг. Ийм нөхцөлд 2-3 сая хятад хүн монгол руу орж тэр үеийн монгол уусчих байсан. Тэр талаас нь бодох ёстой. Нөгөө талаар Шандуд нийслэлээ нүүлгэхдээ ерөөсөө хүний нутагт очлоо гэж эргэлзэж байгаагүй. Тэр хавь чинь монголын нүүдэлчдийн нутаг байсан шүү дээ.
Нутгийнхаа зааг дээр очиж дорно дахиныг хамарсан том гүрнийг удирдаж, монголоо хэвээр байлгах тиим л бодлого барьж байсан. Тэгэхээр Ш.Бира багш ч гэсэн илтгэлдээ энэ саналыг ялгаагүй барьж, гүнзгийрүүлж сурвалж бичиг дээр тулгуурласан сайхан санаануудыг дэвшүүлж хэлсэн. Урьд нь ч манай сургуулийн монгол судлалын төвд болсон монголч эрдэмтдийн хурал дээр илтгэл тавьсан.
Бүгд хуралдааны илтгэлд ч мөн тэрхүү санаагаа цохон тэмдэглэсэн. Сая гарсан шинэ номынхоо дотор ч тусгай гарчиг тавьж Хубилай хааны түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг-ийн их өндөр үнэлсэн байна лээ. Энд нэг зүйлийг зориуд цохож хэлэхэд Хубилай хаан бол төрийн хос ёсны онолыг боловсруулснаараа, дэлхий дахины төр ёсны сэтгэлгээнд онцгой их хувь нэмэр оруулсан юм.

(Өнөөдрийн монгол 150/320)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments

Хубилай хаан монголын төрийг аварсан

Түүхийн салбарт америк эрдэмтэн хүч түрэн гарч ирлээ
-Хурлын тухай сэтгэгдлээ хэлэхгүй юу?
-Хурал амжилттай явагдаж байна. Дэлхийн монголч эрдэмтдийн IX их хурал Монгол Ул сын Ерөнхийлөгч Намбарын Энхбаярын ивээлд зохион байгуулагдаж байгаа. Хурал бүтэмжтэй, урдах хурлуудаас ч зохион байгуулалт сайтай болж байна. Эрдэмтэд ч сэтгэл их өндөр байна. Ялангуяа гадны эрдэмтэд сайхан бодол сэтгэгдэлтэй оролцож байна.

-Түүхийн салбарыг даргалж байгаагийн хувьд хуралдааны онцлог илтгэлүүдийн тухай ярьж өгнө үү?
-Дөнгөж гурав дахь өдрөө хуралдаж байна. 80-д илтгэлээс 20 орчмыг хэлэлцүүлээд байна. АНУ-ын эрдэмтэн Кристофер П.Этвудийн илтгэл сонирхолтой юм. Монголын нууц товчоо-ны уүсч бий болсноос эхлээд хэрхэн хувирч өөрчлөгдсөн тухай маш сонин содон санаа дэвшүүлсэн. Кристофер П.Этвуд бол ер нь монголын түүхийн асуудлаар хамгийн хүчтэй гарч ирж байгаа, дэлхийн монгол судлалд томоохон хувь нэмэр оруулж байгаа эрдэмтэн юм.

-Түүний судалгааны бүтээлүүдийг манайхан хэр мэддэг вэ?
-Манай уншигчид тэр бүр мэдэхгүй байж магадгүй. Өвөрмонголын түүхийн чиглэлээр голлон судалгаа хийдэг. Өвөрмонголын түүхийг гурван ботиор гаргасан. Монголын түүхийн бүх л салбараар сонирхолтой судалгааны өгүүллүүд бичсэн хүн дээ.

-Та ямар илтгэлүүд тавьсан бэ?
-Уржигдар их хурлын бүгд хуралдааны нээлт төрийн ордонд болсон. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хуралд оролцсон. Мөн Олон улсын монгол судлалын холбооны ерөнхийлөгч Ш.Озава гуай баяр хүргэж илгээлт ирүүлсэн. Бие нь тааруу байгаа болохоор өөрөө ирж чадаагүй. Бүгд хуралдаанд хэд хэдэн гол илтгәлүүд тавигдсан. Монголын талаас Ш.Бира багш Монголын төр ёсны зарим асуудал болон Их Монгол Улс ба эзэнт гүрний төрийн шинэ чанар агуулгын асуудлаар нэлээн шинэлэг санааг дэвшүүлсэн илтгэл тавилаа. Миний хувьд Эдүгээгийн монголын төр ардчиллын хөгжил, хандлага гэсэн илтгэл тавьсан.

-Монголч эрдэмтдийн их хуралд ямар улсаас хамгийн олон төлөөлөгч ирсэн бэ?
-Олон улсын монголч эрдэмтдийн IX их хурал хоёр дахь өдрөө үргэлжилж байна. Үндсэндээ таван салбар хуралдаантай. Нэгдүгээр салбар хуралдаан Монголын төрт ёсны уламжлал шинэчлэл, хоёрдугаар хуралдаан Нийгэм эдийн засгийн байдал гуравдугаар хуралдаан Үндэсний хэл бичиг, утга зохиол гэсэн сэдэвтэй. Дөрөв дэх хуралдаан Соёл урлаг, тавдугаар хуралдаан Дэлхийчлэл ба Монгол сэдэвтэйгээр зохион байгуулагдаж байна. Үндсэндээ салбар хуралдаан бүрт 80-д илтгэл хэлэлцэж байгаа. Зарим газрын эрдэмтэд сүүлд хүрч ирзэд нэмэгдэж байна. Хамгийн ачаалалтай хуралдаан бол Үндэсний хэл бичиг, утга зохиол-ын салбар. Салбар хуралдаан тус бүр үдээс өмнө болон хойно дундажаар 10 гаруй илтгэл хэлэлцэж байна. Дэлхийн 30 гаруй орноос иреэн эрдэмтэд оролцож байгаа. Үүнээс хамгийн том баг бол ОХУ-аас ирсэн. БНХАУ-аас ч ирсэн. Бусад улс орнуудаас түлхүү. ирж байна. Тухайлбал ХБНГУ, АНУ-аас олон эрдэмтэд оролцож байгаа.

Их хурал сонсч таниулах, сонжиж сорих ухааны талбар
-Хуралдааны гол зорилгыг тодорхойлбол?
-Хуралдааны гол зорилго бол төр ёсны хөгжил, уламжлал шинэчлэлийн асуудлыг өөр өөрийн салбар шинжлэх ухаануудын үүднээс өргөн дэлгэр гаргаж тавихад оршиж байна. Монголын төр ёсны уламжлал шинэчләлийи асуудлыг нэгдүгээр хуралдаан голлож авч үзэж байна. Салбар хуралдаанууд бүхэлдээ сонсч таниулахын ухаан, шинжиж мэдэх ухаан, сонжиж сорих ухааны лаборатори болж байна гэж хэлж болох юм.

Хубилай хааны тухайн хамгийн анх сайнаар дурссан
-Салбар хуралдаануудын уур амьсгал ямар байна вэ?
-Эрдэмтэд хуралдаа идэвхтэй оролцож байна. Илтгэл шахуу учраас хэлэлцүүлэг бага явагдаж байна. Хүмүүс асуугаад товчхон хариулах журмаар явагдаж байгаа. Хэлэлцүүлгийн цаг хязгаарлагдмал байна даа. Яагаад гэвэл илтгэл их олширчихсон учраас. Монголч эрдэмтдийн IX их хурлыг ЮНЕСКО ивээн тэтгэж байгаа. Орчин үеийн төр ардчиллын асуудалд тодорхой хэмжээгээр анализ хийсэн илтгэл хэрэгтэй гэсэн.
Тиймээс би 90 оноос өнөөг хүртэл сүүлийн 16 жилд монголын төр ямар байдалтай өөрчлөгдөж хөгжиж ирэв. Цаашид ямар чиг хандлагатай байгааг дүгнэсэн илтгэл тавьсан. ОХУ-ын эрдэмтэн Е.И.Кычанов илтгэл тавих байсан. Энэ хүн монголын эзэнт гүрний үеийг их судалдаг Чингис хаан судлалаар их зүйл хийсэн том эрдэмтэн. Саяхан Дэлхийн байлдан дагуулагчид гэсэн ном бичсэн байна. Түүний илтгэлийн товчлолыг танилцууллаа. Солонгос, БНХАУ-ын
эрдэмтдийн тавьсан илтгэлүүд бүхэлдээ эзэнт гүрний тухай сэдэвтэй.

-Хубилай хааныг манай зарим эрдэмтэд буруутгадаг. Харин та ямар бодолтой явдаг вэ?
-Хубилай хаан монголын түүхэнд эерэг үүрэг гүйцэтгэсэн талаас нь анх дуугарсан эрдэмтдийн нэг нь би. Тийм учраас америкийн эрдэмтэн Жек Ведерфорд Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч Чингис хаан гэдэг номдоо надтай ярилцеан ярилцлагаа нэлээд гайхсан маягаар Монголыг аврагч гэсэн гарчгийн дор нийтлэсэн байсан. Жек надаас Бусад эрдэмтэд Хубилай хааны сөрөг ролийг ярьдаг. Та яагаад эерэгээр хандаж, тэр ч бүү хэл монголыг аврагч гээд байгаа юм бэ гэж байн байн асууж байсан.
Би түүнд Тэр үеийн хятад 100 орчим сая, монголчууд нэг сая хүн амтай байсан. Хэрэв Хархоринд Юань гүрний нийслэл байрлах юм бол Юань гүрэн мөхөж унана. Эсвэл монголчууд уусах байсан. 100 сая Хятадаас нэгэнт хэмжээгүй эрхт хаант засаг ноёрхож байгаа болохоор төвд тэмүүлэх хүч үйлчилж байдаг. Ийм нөхцөлд 2-3 сая хятад хүн монгол руу орж тэр үеийн монгол уусчих байсан. Тэр талаас нь бодох ёстой. Нөгөө талаар Шандуд нийслэлээ нүүлгэхдээ ерөөсөө хүний нутагт очлоо гэж эргэлзэж байгаагүй. Тэр хавь чинь монголын нүүдэлчдийн нутаг байсан шүү дээ.
Нутгийнхаа зааг дээр очиж дорно дахиныг хамарсан том гүрнийг удирдаж, монголоо хэвээр байлгах тиим л бодлого барьж байсан. Тэгэхээр Ш.Бира багш ч гэсэн илтгэлдээ энэ саналыг ялгаагүй барьж, гүнзгийрүүлж сурвалж бичиг дээр тулгуурласан сайхан санаануудыг дэвшүүлж хэлсэн. Урьд нь ч манай сургуулийн монгол судлалын төвд болсон монголч эрдэмтдийн хурал дээр илтгэл тавьсан.
Бүгд хуралдааны илтгэлд ч мөн тэрхүү санаагаа цохон тэмдэглэсэн. Сая гарсан шинэ номынхоо дотор ч тусгай гарчиг тавьж Хубилай хааны түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг-ийн их өндөр үнэлсэн байна лээ. Энд нэг зүйлийг зориуд цохож хэлэхэд Хубилай хаан бол төрийн хос ёсны онолыг боловсруулснаараа, дэлхий дахины төр ёсны сэтгэлгээнд онцгой их хувь нэмэр оруулсан юм.

(Өнөөдрийн монгол 150/320)

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments
Back to top button