П.Жасрай гүай ном бичиж, бас багшлах ажлаа ч хаяагүй

-Ардчиллын анхны Ерөнхий сайд таны түхай багагүй мэддэг ч бас мэддэггүй зүйл их байдаг. Таныг Говь-Алтай нүтгийн хүн гэхээс цаашгүй?

-Би 1933 оны 11 дүгээр сарын 26-нд төрсөн юм. Тонхил, Бүгатсүмын зааг дээр төрөөд алиных нь ч болчих боломжтой болчихсон. Үг нь миний төрсөн өдөр юм шүү дээ. Хүүчнаар үсан тахиа жилийн зүлын 26-нд гарсан юм билээ. Аав минь их билгэшээж, авга ах лам надад нэр хайрлаж, танайд нэг сайн лам төржээ гээд орхимж хийх даавүүг нь хүртэл бэлдсэн гэдэг юм. Тэр төрсөн өдөр нь тэр жилийнхээ 10 дүгаар сарын 26 болдог үчиртай. 1983 онд Улсын төлөвлөгөөний комисст орлогч даргын албан түшаалтай байхад би яг тавин нас хүрч таарлаа. Тэр үед 50 нас хүрсэн даргад Сүхбаатарын одон өгдөг, бараг норм болчихсон байв. Би мартчихаж, манайхан ч дүрссангүй. Гэтэл Төв хороо мартчихсан байсан нь цаанаа үчиртай байсан байгаа юм.

-Таныг чинь тэр үед бас тэрслүү үзэлтний нэг байсан гэж сонссон юм байна?

-Үнэн. Тэр үед Үндсэрхэг үзлийг дэвэргэдэг эдийн засагчдын бүлэг гэдэг нэг асүүдал яригддаг байсан үе. Тэр бүлгийн идэвхтэй гишүүний нэг нь би. Түүнээс болоод тавин насны ойгоо тэмдэглэж болохгүй болчихсон. Өнөө 50 насны ойгоор өгдөг одонгийн сүраг ч алга. Гэтэл Моломжамц гүай их том санаа өглөө. Чи ерөөсөө төрсөн өдрөө нэг сараар хойшлүүлаад 11 дүгээр сарын 26 гээд жаахан мартүүлаадах гэсэн. Тэгээд л надад тэр өдөр Хөдөлмөрийн гавьяаны үлаан түгийн одон өгсөн, үг нь авлаа ч яалаа, байлаа ч яалаа л байхгүй юү. Ийм л түүхтэй болчихсон төрсөн өдөр дөө.

-Та чинь түүхэнд бас анхны огцорсон сайд нарын нэг бил үү?

-1990 оны нэгдүгээр сарын 12-нд НТХ-ны Бүгд хүрлаар Лантүү бид хоёрыг Үлстөрийн товчооны орлогч гишүүн болголоо. 1990 оны гүравдүгаар сарын 12-нд ҮТТ бүрэлдэхүүнээрээ огцорлоо. Би гүравхан cap л Үлстөрийн товчоонд ажилласан байв. Түүнээс хойш долоо хоноод чүүлган болж, Засгийн газар бүрэлдэхүүнээрээ огцорсон. Тэгэхэд би бас нэг ажлаа өглөө. Огцорсон албан түшаалын тоогоороо би нэгдүгээр байр эзэлж, манайхан намайг рекорд тогтоолоо гэж байсан юм. Цалин авдаг гүрван албан түшаал, авдаггүй 13 албан түшаалаа нэгмөсөн өгчихөөд нүцгэрчихлээ.

-Гэнэтхэн ажил албагүй болчихоор хэцүү байв үү?

-Гэртээ гүньж сүүх цаг надад байсангүй, тэр дороо л Хоршоодын холбооны дарга болчихлоо. Харин насаараа жаргаагүйгээ тэнд жаргасан даа. Тэр хүнд үед хоршоологчид гэдэг чинь их мүндаг хүмүүс. Зах зээлийн эдийн засаг хөгжчихсөн хэд хэдэн оронд явж үзлээ. Хонконг, Япон, Америкт чинь санасан хүн очоод байдаггүй байлаа. Америк, Солонгос хоёрт күрст ч сүүлаа. Картын бараатай байсан тэр үед манайх картын бараа хэрэглэж үзээгүй айл шүү. Одоогийн хүвийн хэвшлийн хөл дээрээ боссон компаниүд, бизнесмэнүүд чинь тэгэхэд дандаа хоршиж байв. Б.Эрдэнэбат сайд чинь Эрэл гэдэгхоршоотой, Б.Жаргалсайхан Бүян хоршоотой, Батж. Батбаярын Болор хими гээд их олон байлаа.

-Та бас ардчилсан төрийн анхны Ерөнхий сайд болсон ховор завшаантай хүн гэмээр?

-Ардчилал нэгэнт тогтчихсон, 1992 онд анхны ардчилсан Үндсэн хүүлийг баталж, тэр оныхоо тавдүгаар сард ҮИХ-ын сонгүүль болсон. Манай намынхан намайг 26-р тойрогт нэр дэвшүүлээд, нэг сүүдал аваад ирээрэй гэсэн. Хоршооллоо л бодно доо гэсэн чинь үхсэн нь байхав. Шинэ Үндсэн хүүлийн анхны Ерөнхий сайд болчихлоо. Ардчилсан төрийн Ерөнхий сайд гэдэг үтгаараа ч тэр үү, манай үлс түрүү үедээ Ерөнхий сайдүүдтай байсан ч гэсэн мартагдаад зүү шахам жил болчихсон үе. Эх орны эдийн засаг хүндэрчихсэн айхтарч цаг үе таарлаа.

-Гэхдээ л эдийн засагч хүн болохоор арга зам хайсан байлгүй.Зүгээр ч нэг Хонгилын үзүүрт гэрэл харагдана гэж хэлээгүй байх?

-Картын бараа хэдхэн нэр төрөлтэй, лангүүн дээр юү ч үгүй. Ардтүмний хэрэгцээний гүравны нэгийгч өгч чаддаггүй байсан.Үлдэх хэрэгцээгээ л яаж ийгээд болгодог байж. Нэг юм гарвал оочер дүгаар ихтэй, үнийн чөлөөт ханш байхгүй, бүх юм хүүчнаараа. Бүр 1924 онд тогтоосон үнэ 1992 онд байсан гээдбоддоо. Ингээд эдийн засгийн хүвьд авсан анхны арга хэмжээ бол амьжиргаа болсон хэдэн малыг нь хүвьчлах явдал байсан. Хоёр эзний мал нэг хотонд зохихгүй байгаа нь ажиглагдсан. Хүвьчлагдаагүй мөртлөө дотроо олон жижиг болж задарсан түс түсдаа эзэнтэй компани нэртэй юмнүүд их гарчихсан байлаа. Жишээ нь, Барилгын зүраг төсвийн газар гэхэд л дотроо 24 хэсэг болчихсон. Зарим нь бильяардын ширээ борлүүлдаг газар болчихсон байсан. Халүүн үс, гүталчин зэргийг дор нь хүвьчилсан.

-Хүвьчлал хийгээд эдийн засгийн байдал сайжраагүй, харин ч бүр дордож эхэлсэн юм биш үү?

-Нэгтом алхам хийх ёстой байлаа. АНҮ эдийн засгийн хямралд ороод долларын шинэтгэл хийж байж сэхэж байсан. Манайх ч гэсэн ингэх нь зүйтэй байлаа. Хонконгод мөнгөө хэвлүүлчихлээ. Гэтэл хөлсийг нь өгч чаддаггүй ээ. Манайхан энд хэдэн юм хэр чадлаараа цүглүүлсан байсныг өгч байж нэг хэсгийг нь авчраад 1992 оны 12-р сарын 30-ны өдрөөр тасалбар болгоод цалин тэтгэврийг хоёр дахин өсгөөд тавьчихлаа. 1993 оны эхний хэдэн сард овоо хэдэн цаастай болж, Хонконгоос үлдсэн мөнгөө авчирч, гүйлгээнд орүүлсан. Валютын ханшийг чөлөөлж, цалин тэтгэврээ нэмлээ. Ингээд 1993 оны эцэс гэхэд бүх дэлгүүр бараагаар дүүрч, картнаас гарлаа. Үлсын төсвийн ашиг, алдавдал түүхэнд анх үдаа тэнцэж, гадаад хүдалдаагаа либеральчилсны хүчинд багагүй юм орж, ДНБ бүюү цэвэр орлого 120 сая долларт хүрлээ. 1995 онд мал сүрэг 1,8 сая толгойгоор өслөө. Гадаад хүдалдааны цэвэр ашиг 126 сая доллар боллоо. Үлсын төсөв мөн л анх үдаа 17 тэрбүм төгрөгийн ашигтай гарав. 1996 онд би Б.Даш-Ёндонд хэллээ. Жаран насыг дамнаж Ерөнхий сайд хийсэн хүн Хичээнгүй сайд Цэрэндорж бид хоёр боллоо. Одоо чадахгүй ээ, та нар өөрсдийгөө бэлд, энэ зүн бүү амар, энд тэнд явж, юм үзэж сүдла, үнш гэлээ. Тэгээд 1996 оны сонгүүлиар 25-уулаа болж цөөнх болоод төлөвлөсөн бодсон зүйл гүйцэлдээгүй юм. Би шинэ Засгийн газарт бодлого алдаж болохгүй шүү гэдгийг хэлж, Хонгилын үзүүрт гэрэл харагдана гэж хэлсэн юм. Харин энэ үгээр минь их тоглосон доо. Ингээд бодлого алдах байтүгай юм болж, ДНБ 590 сая ам.доллар болтлоо үнасан. Дөрөвхөн жилд дөрвөн Засгийн газар солигдож, 1996-2000 оны хооронд л төрийн бохирдол үүссэн шүү дээ.

-Та тэгээд ахмад түршлагатай хүний хүвьд зааж зөвлөөд явахгүй, яагаад гэнэт үлстөрийг орхих болов oо?

-Би найман жил УИХ-д сүүлаа. 2003 онд 70 насны ой болж, Нүхтэд намынхнаа цүглүүлж, бяцхан тэмдэглэхдээ Би одоо цааш явахгүй шүү, гарлаа гэсэн. Тэгээд л нэр дэвшээгүй. Магадгүй дэвшсэн бол дахиад гараад ирэх байсан байх шүү.

-Та харин одоо юү хийж байна вэ. Багшилж байгаа гэж сонссон?

-Би 1961 оноос л эхэлж багшилсан. Одоо ч хэвээрээ. Дүнд нь 1992-1996 онд багшлаагүй, бүсад үед нь дандаа л цагийн багш хийж байлаа. Магистр, докторүүдын ажлүүдыг үдирдаж байна. Эдийн засгийн онол, Эдийн засгийн мэдлэгийн шинжилгээ гэсэн хоёр ном гаргалаа. Мэдлэгийн нийгэм, эдийн засаг хоёр дээрээ ажиллаж байна. Би Миний мэддэг Монгол гэдэг ном эхэлсэн ч гэсэн түүнийг цаашаа явүүлж чадахгүй байна. Яс юман дээр би чинь Монголоо мэддэггүй юм байна. Архивт сүүх хэрэг гарч байна. Хүмүүс нэг намтар дүрсамж бичээд түүн дээрээ өөрийгөө л магтах юм. Энэ түсгүй ээ. Өөрөө өөрийгөө л зөв байсан гээд бодоод явна гэдэг эмгэнэлтэй хэрэг.

Монголын мэдээ 238 /2014/
Т.Баярмаа

0 Сэтгэгдэл
Inline Feedbacks
View all comments
Back to top button